Bài 4. Mô hình hóa yêu cầu sử dụng use case

Thiết lập và duy trì sự thoả thuận giữa khách hàng và người tham gia dự án về việc hệ thống sẽ làm được những gì Không nói làm như thế nào để đạt được điều đó Giúp cho những người phát triển hệ thống một sự hiểu biết rõ hơn về những yêu cầu của hệ thống Đưa ra những giới hạn mà hệ thống sẽ thực hiện và KHÔNG thực hiện Cung cấp các thông tin cơ bản để lập kế hoạch phát triển dự án

ppt53 trang | Chia sẻ: lylyngoc | Lượt xem: 2138 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Bài 4. Mô hình hóa yêu cầu sử dụng use case, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
OBJECT-ORIENTED ANALYSIS AND DESIGN WITH UML 2.0 * Bé m«n C«ng nghÖ phÇn mÒm KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI Bài 4. Mô hình hóa yêu cầu sử dụng use case Nội dung Mô hình hóa yêu cầu Biểu đồ use case Đặc tả use case Thuật ngữ Đặc tả phụ trợ * 1.1. Mục đích Thiết lập và duy trì sự thoả thuận giữa khách hàng và người tham gia dự án về việc hệ thống sẽ làm được những gì Không nói làm như thế nào để đạt được điều đó Giúp cho những người phát triển hệ thống một sự hiểu biết rõ hơn về những yêu cầu của hệ thống Đưa ra những giới hạn mà hệ thống sẽ thực hiện và KHÔNG thực hiện Cung cấp các thông tin cơ bản để lập kế hoạch phát triển dự án * 1.1. Mục đích (2) Cung cấp những cơ sở để ước lượng giá thành và thời gian để phát triển hệ thống Nắm bắt được những yêu cầu và mục đích của người sử dụng * 1.1. Mục đích (3) * 1.2. Mô hình hóa yêu cầu Mô hình hóa các chức năng mà hệ thống sẽ thực thi Mô hình bao gồm các chức năng định trước của hệ thống Sử dụng khái niệm Use Case * 1.2. Mô hình hóa yêu cầu (3) Các thành phần chính: * Nội dung Mô hình hóa yêu cầu Biểu đồ use case Đặc tả use case Thuật ngữ Đặc tả phụ trợ * 2.1. Actor và use case Tác nhân (actor) biểu diễn bất cứ thứ gì tương tác với hệ thống. Use case (Chức năng) Mô tả chức năng mà hệ thống có Mục đích là để PHÂN TÍCH yêu cầu nghiệp vụ của bài toán chứ không phải để THIẾT KẾ phần mềm * Actor 2.1.1. Tác nhân * Tác nhân biểu diễn các vai trò của một người dùng trong hệ thống Có thể là người, máy móc hoặc hệ thống khác mà chúng ta không phải xây dựng Ví dụ như các thiết bị ngoại vi, thậm chí là database Có thể chủ động trao đổi thông tin với hệ thống Có thể là người đưa thông tin vào hệ thống Có thể là người nhận thông tin. Không phải là một phần của hệ thống Actors are EXTERNAL. Tìm kiếm tác nhân của hệ thống Đặt các câu hỏi sau để tìm ra tác nhân: Nhóm người nào yêu cầu hệ thống làm việc giúp họ? Nhóm người nào kích hoạt chức năng của hệ thống? Nhóm người nào sẽ duy trì và quản trị hệ thống hoạt động? Hệ thống có tương tác với các thiết bị hay phần mềm ngoại vi nào khác hay không? Thông tin về tác nhân: Tên tác nhân phải mô tả vai trò của tác nhân đó một cách rõ ràng Tên nên là danh từ Cần mô tả khái quát khả năng của tác nhân đó * Ví dụ về tác nhân Tác nhân trao đổi thông tin với hệ thống: Gửi thông tin tới hệ thống Nhận thông tin từ hệ thống * Tác nhân KHÔNG phải là một phần của hệ thống!!! Tác nhân có thể là: • Người dùng, • Thiết bị phần cứng • Hệ thống phần mềm khác 2.1.2. Use case * Use case (chức năng) là một trình tự hành động của hệ thống thực hiện nhằm thu được một kết quả dễ thấy tới một tác nhân nào đó. Một use case mô hình hóa một hội thoại giữa một hoặc nhiều tác nhân với hệ thống Một use case mô tả hành động của hệ thống thực hiện nhằm mang đến một giá trị nào đó cho tác nhân. Tìm use case của hệ thống Xem các yêu cầu chức năng để tìm ra các UC Đối với mỗi tác nhân tìm được, đặt các câu hỏi: Các tác nhân yêu cầu những gì từ hệ thống Các công việc chính mà tác nhân đó muốn HT thực thi? Tác nhân đó có tạo ra hay thay đổi dữ liệu gì của HT? Tác nhân đó có phải thông báo gì cho HT? Tác nhân đó có cần thông tin thông báo gì từ HT? Thông tin về use case: Tên của UC nên chỉ rõ kết quả của quá trình tương tác với tác nhân Tên nên là động từ Mô tả ngắn gọn về mục đích của UC * Những điều nên tránh khi tạo UC Tạo ra các UC quá nhỏ Hành động quá đơn giản mà chỉ cần mô tả bởi vài dòng Tạo ra quá nhiều Use case (hàng chục) Nhóm các Use case liên quan thành một Use case tổng quát (mức 1) Mô tả các Use Case tổng quát ở một sơ đồ khác (mức 2) Ví dụ: “Quản lý sách” bao gồm “Nhập sách”, “Xuất sách”, “…” Sử dụng các Use-case quá cụ thể, hoặc làm việc với dữ liệu quá cụ thể. Ví dụ: “Tìm sách theo tên” (nên là “Tìm sách”) “Nhập Pin vào máy ATM” (nên là “Nhập PIN”) “Thêm sách” (nên là “Quản lý sách” bao gồm “Thêm sách”) * 2.2. Mối liên hệ (relationship) Mối liên hệ giữa các actor với nhau Khái quát hóa (Generalization) Giao tiếp Mối liên hệ giữa actor và use case Giao tiếp Mối liên hệ giữa các use case với nhau Generalization: Khái quát hóa Include: Bao hàm Extend: Mở rộng * 2.2.1. Mối liên hệ giữa các actor với nhau Khái quát hóa (Generalization) Tác nhân con kế thừa tính chất và hành vi của tác nhân cha Giao tiếp Xét sự khác nhau giữa hai biểu đồ sau * 2.2.2. Mối liên hệ giữa actor với use case Thiết lập quan hệ giữa Tác nhân và Use Case Chúng tương tác bằng cách gửi các tín hiệu cho nhau Một use case mô hình hóa một hội thoại giữa các tác nhân và hệ thống Một use case được bắt đầu bởi một tác nhân để gọi một chức năng nào đó trong hệ thống. * Actor Association 2.2.2. Mối liên hệ giữa actor với use case (2) Chiều của quan hệ chính là chiều của tín hiệu gửi đi Từ tác nhân tới Use Case Kích hoạt Use case Hỏi thông tin nào đó trong hệ thống Thay đổi thông tin nào đó trong hệ thống Thông báo cho UC về một sự kiện đặt biệt nào đó xảy ra với hệ thống Từ Use Case tới tác nhân: Nếu như có một điều gì đó xảy ra với HT và tác nhân đó cần được biết sự kiện đó UC đôi khi cần hỏi thông tin nào đó từ một tác nhân trước khi UC đó đưa ra một quyết định * 2.2.3. Mối liên hệ giữa các use case với nhau Generalization > always use > sometime use * Quan hệ generalization Được sử dụng để chỉ ra một vài tính chất chung của một nhóm tác nhân hoặc UC Sử dụng khái niệm kế thừa Mô tả hành vi chung (chia sẻ) trong UC cha Mô tả hành vi riêng trong (các) UC con * Khi nào thì dùng quan hệ generalization? Dùng để mô tả các hành vi chung, cấu trúc và mục đích trong 2 hay nhiều UC Chỉ ra UC con là một thành phần của họ UC Tránh mô tả hành vi (chung) nhiều lần Đảm bảo hành vi chung được thống nhất Thực thi UC con Theo luồng sự kiện của UC cha Chèn thêm hành vi riêng của UC con theo sự mô tả trong UC con Một số hành vi trong UC cha có thể bị sửa đổi trong UC con * > Cho phép một UC sử dụng chức năng của UC khác Chức năng của UC Inclusion sẽ được gọi trong UC Base Sử dụng stereotype là > * Khi nào thì dùng quan hệ > Tách ra hành vi (chức năng) chung của 2 hoặc nhiều UC Tránh việc mô tả hành vi đó nhiều lần trong các UC Đảm bảo nhưng hành vi chung đó được thống nhất Tách ra hành vi của UC cơ sở nên được đóng gói riêng (encapsulate) Tách hành vi không phải là chính của UC đó (hành vi ít quan trọng) Giảm thiểu sự phức tạp của luồng sự kiện * > Cho phép mở rộng chức năng của một UC Chèn hành vi của UC Extension vào UC Base Chỉ chèn khi điều kiện extend đúng (mở rộng, phát sinh) Chèn vào lớp cơ sở tại điểm phát sinh (extension point) Sử dụng stereotype là > * 2.3. Các thành phần khác Ghi chú (Notes) Thêm các ghi chú để sơ đồ rõ ràng hơn * 2.3. Các thành phần khác (2) Có thể nhóm các thành phần (Use-Case, Actor, quan hệ hoặc các sơ đồ khác) thành một nhóm chung (package) Nếu số lượng Use Case quá lớn, nên chia chúng vào các nhóm Dễ hiểu mô hình tổng thể hơn Dễ bảo trì mô hình Use Case Dễ giao việc cho các thành viên Xem xét khả năng gộp nhóm Tương tác với cùng một tác nhân Nhóm Use Case hợp thành một quy trình (module) tương đối hoàn thiện * 2.4. Biểu đồ use case Biểu đồ use case (use case diagram) Là tập hợp các actor và các use case lại; bổ sung các mối liên quan (association) giữa chúng và lập thành biểu đồ use case * Đọc biểu đồ use case Trả lời các câu hỏi sau: Mô tả các chức năng của hệ thống Sinh viên có thể tác động lên những use-case nào? Giáo viên có thể tác động lên những use-case nào? Nếu A vừa là sinh viên vừa là giáo viên, anh ta có thể thực hiện được những use-case nào? Sơ đồ này không nói lên được những gì? Những use-case nào cần thiết thực hiện đầu tiên? Sơ đồ Use Case có thể mô tả được hết không? * Nội dung Mô hình hóa yêu cầu Biểu đồ use case Đặc tả use case Thuật ngữ Đặc tả phụ trợ * Đặc tả Use Case Tên: Tên của Use case Mô tả ngắn gọn: Mô tả về vai trò và mục đích của use case, tránh kiểu diễn xuôi tên Use Case Điều kiện Tiền điều kiện Hậu điều kiện Luồng sự kiện (kịch bản): Mô tả bằng lời những gì mà hệ thống sẽ làm thể hiện trên use-case Biểu đồ hoạt động Minh họa luồng sự kiện bằng mô hình Các yêu cầu đặc biệt… * Luồng sự kiện của use-case Trả lời được quá trình từ khi bắt đầu đến khi kết thúc của một use-case Chỉ mô tả chi tiết các sự kiện thuộc use-case đó Nếu có sự liên hệ với Use Case khác, nên có sự phân tích và tham khảo ngắn gọn Mô tả dữ liệu được trao đổi giữa tác nhân và use-case đó Cấu trúc: Ai làm gì, khi nào, với dữ liệu gì, [vì mục đích gì] Cần phân tích rõ hệ thống cần phải làm gì để đáp ứng được yêu cầu của tác nhân đó. Không được mặc định cho rằng hệ thống tự biết làm điều đó Tránh mô tả chức năng hoặc GUI (Graphic User Interface) Tránh mô tả chung chung, hoặc lúc nào cũng đúng * Luồng sự kiện của use-case (2) Luồng chính (Basic flow) Luồng lý tưởng mà Use case thường hoạt động Luồng phát sinh (Alternative flow) Sử dụng nhiều lần trong luồng chính Các trường hợp đặc biệt (vd nhấn mạnh một tính năng của HT) Gây ra lỗi, cách xử lý lỗi trong tình huống đó Chú ý Chỉ cần luồng chính là có thể hiểu được tác vụ chính mà Use Case đó sẽ thực thi Phải có lời gọi luồng phát sinh từ luồng chính Tránh viết luồng phát sinh dài hơn luồng chính Tránh viết luồng phát sinh quá dài Tránh tách quá nhiều luồng phát sinh * Luồng sự kiện của use-case (3) Kịch bản là một thể hiện của UC đó Một Use Case có nhiều kịch bản tùy thuộc vào ngữ cảnh cụ thể mà nó phát sinh * Ví dụ UC Rút tiền Gọi UC “Xác thực KH” Hiển thị menu. KH chọn chức năng “Rút tiền” ... UC Xác thực KH Đưa thẻ vào máy Kiểm tra thẻ KH nhập PIN Hệ thống kiểm tra PIN E1: Thẻ sai E2: Sai PIN E3: ... * Ví dụ đặc tả UC Rút tiền mặt Luồng chính: Gọi UC “Xác thực KH” để ktra KH Hiển thị menu KH chọn chức năng “Rút tiền” Nhập số tiền cần rút HT gửi giao dịch tới ngân hàng chờ chấp thuận Máy ATM xuất tiền (tiền giấy) Trả lại thẻ In biên lai Luồng phát sinh: Luồng phát sinh “Rút tiền xu” phát sinh tại bước 6 trong luồng chính (Có thể có luồng phát sinh khác như Hết tiền…) Luồng phát sinh Rút tiền xu: (Phần này có thể viết chung với UC Rút tiền, hoặc có thể viết riêng như một UC nếu nó tương đối phức tạp) Nếu KH chọn thể loại tiền xu KH nhập số lượng xu Hệ thống tính ra tổng số tiền cần rút KH chấp nhận Khay tiền xu mở để xuất tiền UC Rút tiền tiếp tục thực hiện * Biểu đồ hoạt động Biểu đồ hoạt động trong mô hình use case được sử dụng để lưu lại các hoạt động và các hành động được thực hiện trong một use case  Minh họa luồng sự kiện Biểu đồ luồng (flow chart): Chỉ ra luồng điều khiển từ hoạt động hoặc hành động này đến hoạt động/hành động khác. * Flow of Events This use case starts when the Registrar requests that the system close registration. 1. The system checks to see if registration is in progress. If it is, then a message is displayed to the Registrar and the use case terminates. The Close Registration processing cannot be performed if registration is in progress. 2. For each course offering, the system checks if a professor has signed up to teach the course offering and at least three students have registered. If so, the system commits the course offering for each schedule that contains it. Activity 1 Activity 3 Activity 2 Biểu đồ hoạt động (2) Hoạt động Đặc tả cho hành vi được diễn tả như một luồng thực thi thông qua sự sắp xếp thứ tự của các đơn vị nhỏ hơn. Các đơn vị nhỏ hơn bao gồm các hoạt động lồng nhau và các hành động riêng lẻ cơ bản Có thể chứa các ràng buộc biểu thức logic khi hoạt động được gọi hoặc kết thúc * Biểu đồ hoạt động Được sử dụng để minh hoạ luồng sự kiện * Ví dụ * Ví dụ về UC Mua hàng trên mạng Mô tả: Giả sử có một hệ thống của hàng ảo trên mạng UC Bán hàng cho phép khách hàng (KH) mua được các mặt hàng mong muốn Ví dụ này yêu cầu KH phải thành toán trực tuyến Tiền điều kiện: KH muốn mua hàng trên cửa hàng ảo KH có thể thanh toán điện tử tới ngân hàng mà cửa hàng hỗ trợ Hậu điều kiện: Thành công khi KH chấp nhận mua hàng và quá trình thanh toán với ngân hàng thực hiện thành công. Hóa đơn được lập, hàng hóa được dành riêng cho KH đó Nếu quá trình thanh toán với ngân hàng không thành công, hóa đơn sẽ không được lập, hàng cũng không được bán ra Thực thể: Mặt hàng, Giỏ hàng, Đơn hàng Use case liên quan: Tìm kiếm hàng, quản lý đơn hàng (Giao hàng) * Luồng sự kiện cho Use Case KH duyệt, tìm kiếm và xem thông tin các mặt hàng muốn mua (xem UC xem hàng) KH có thể chọn chức năng “Đưa hàng vào giỏ hàng” Hệ thống sẽ đưa mặt hàng này vào giỏ KH có thể nhập số lượng muốn mua (mặc định là 1) Hệ thống sẽ tự động cập nhật giá của giỏ hàng hiện tại KH có thể lặp lại quá trình này để mua tiếp các mặt hàng khác 1. Giỏ hàng sẽ không mất đi trong quá trình KH tìm/mua mặt hàng khác 2. Nếu giỏ hàng đã có mặt hàng này, hệ thống sẽ báo lại cho KH… Quản lý giỏ hàng Mỗi một KH có một rỏ hàng riêng rẽ và không ai nhìn thấy thông tin của nhau KH có thể chọn chức năng “Xem giỏ hàng” bất kỳ lúc nào cần Hệ thống sẽ hiển thị giỏ hàng với đầy đủ các mặt hàng KH đã chọn, cùng số lượng và giá cả từng loại KH có thể thay đổi số lượng, hoặc bỏ đi mặt hàng mà KH không muốn mua KH có thể chọn chức năng thành toán, xem luồng phụ “Thanh toán” * Luồng phụ: Thanh toán KH có thể chọn chức năng thanh toán KH được yêu cầu nhập thẻ thanh toán và địa chỉ giao hàng Thông tin thanh toán được đưa tới ngân hàng, hệ thống sẽ chờ kết quả từ ngân hàng đó (Quá trình xử lý giao dịch là do ngân hàng quyết định) Nếu ngân hàng không chập nhận giao dịch Hệ thống sẽ thông báo kết quả tới KH, yêu cầu nhập lại thông tin Nếu ngân hàng chấp nhận (Số tiền tương ứng của KH được chuyển sang tài khoản của cửa hàng) Hệ thống sẽ lập Đơn hàng và lưu lại (xem UC quản lý đơn hàng) Số lượng hàng tồn kho sẽ được giảm tương ứng Hệ thống thông báo thành công cho KH trên trang web và gửi thông tin đơn hàng qua mail của KH Giỏ hàng sẽ bị xóa đi (nếu mua tiếp, giỏ hàng sẽ được tạo mới) * Nội dung Mô hình hóa yêu cầu Biểu đồ use case Đặc tả use case Thuật ngữ Đặc tả phụ trợ * 4. Thuật ngữ (Glossary) Tài liệu Thuật ngữ định nghĩa các thuật ngữ quan trọng được sử dụng trong dự án. Chỉ có một tài liệu Thuật ngữ cho toàn hệ thống. Quan trọng đối với rất nhiều người phát triển, đặc biệt là khi họ cần để hiểu và sử dụng các thuật ngữ riêng cho dự án. Hỗ trợ các liên lạc giữa những chuyên gia lĩnh vực (nghiệp vụ) với các nhà phát triển. Được phát triển chủ yếu trong các giai đoạn Inception và Elaboration vì cần có sự thống nhất sớm về các thuật ngữ chung trong dự án. * 4. Thuật ngữ (2) Chuyên gia phân tích hệ thống chịu trách nhiệm trong việc đảm bảo tính toàn vẹn của tài liệu Được tạo ra đúng thời điểm Liên tục được bảo đảm là nhất quán đối với các kết quả phát triển. Một dự án cần thiết lập mẫu cho tài liệu tùy thuộc vào từng dự án: Introduction: Mô tả ngắn gọn về tài liệu và mục đích của tài liệu Thuật ngữ. Terms: Định nghĩa các thuật ngữ càng chi tiết nếu cần để mô tả một cách đầy đủ và không nhập nhằng. * 4. Thuật ngữ (3) * Course Registration System Glossary 1.        Introduction This document is used to define terminology specific to the problem domain, explaining terms, which may be unfamiliar to the reader of the use-case descriptions or other project documents. Often, this document can be used as an informal data dictionary, capturing data definitions so that use-case descriptions and other project documents can focus on what the system must do with the information. 2.         Definitions The glossary contains the working definitions for the key concepts in the Course Registration System. 2.1       Course: A class offered by the university. 2.2       Course Offering: A specific delivery of the course for a specific semester – you could run the same course in parallel sessions in the semester. Includes the days of the week and times it is offered. 2.3      Course Catalog: The unabridged catalog of all courses offered by the university. Nội dung Mô hình hóa yêu cầu Biểu đồ use case Đặc tả use case Thuật ngữ Đặc tả phụ trợ * Đặc tả phụ trợ (Supplementary Specification) Ban đầu được tạo ra trong pha Inception để định nghĩa phạm vi của hệ thống Được tinh chỉnh tăng dần trong các pha Elaboration và Construction. * Đặc tả phụ trợ (Supplementary Specification) Các yêu cầu phi chức năng và chức năng không được đưa ra trong bất kỳ use case cụ thể nào Functionality Usability Reliability Performance Supportability Design constraints * Đặc tả phụ trợ (2) Chức năng (Functionality) Các yêu cầu chức năng tổng quan cho tất cả các use case Khả năng sử dụng (Usability) Ví dụ: các yêu cầu về khả năng sử dụng dễ dàng hoặc yêu cầu về đào tạo người dùng. Độ tin cậy (Reliability) Các độ đo định lượng như thời gian trung bình giữa các lần gặp sự cố hoặc lỗi trên nghìn dòng mã. * Đặc tả phụ trợ (3) Hiệu năng (Performance) Bao gồm thời gian đáp ứng, số lượng người sử dụng đồng thời,... Khả năng hỗ trợ (Supportability) Các yêu cầu nhằm tăng cường khả năng hỗ trợ hoặc khả năng bảo trì của hệ thống Các ràng buộc thiết kế (design constraints) * Tổng kết Đặc tả yêu cầu Đóng vai trò như một thỏa thuận giữa khách hàng, người sử dụng và những người phát triển hệ thống Cho phép khách hàng và người sử dụng kiểm tra những chức năng mà họ mong đợi hệ thống sẽ thực hiện Người phát triển có thể hiểu được cần phải làm gì Cần tuân thủ theo một quy trình hợp lý Một số chú ý khi đặc tả yêu cầu với mô hình UC Sử dụng mẫu tài liệu, hướng dẫn Phát triển các luồng sự kiện đơn giản, rõ ràng về mặt nghiệp vụ (trách đưa ra các thông tin quá chi tiết, kỹ thuật) Xây dựng biểu đồ hoạt động cho những vấn đề phức tạp * Case study – Course Registration Actor? Use case? Relationship? *