Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán

Tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán là một công trình nghiên cứu khoa học lớn của V.I.Lênin, đồng thời cũng là một trong những tác phẩm tiêu biểu của chủ nghĩa Mác – Lênin. Tác phẩm ra đời vào những năm đầu của thế kỷ XX, không chỉ bắt nguồn từ những biến động chính trị của nước Nga mà còn để đấu tranh chống lại những người theo chủ nghĩa Makhơ – một trường phái với tên gọi “chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” đã thu hút được sự chú ý của rất nhiều nhà triết học Nga lúc bấy giờ. Đây cũng là một trong những tác phẩm bút chiến nổi tiếng V.I.Lênin đã kế thừa tinh thần phê phán và cách mạng của C.Mác và Ph. Ăngghen trước đó. Với tác phẩm này, thông qua việc phê phán những quan điểm sai lầm, phiến diện của phái Makhơ, V.I.Lênin đã trình bày một cách có hệ thống những vấn đề cơ bản nhất của triết học Mác, trong đó nổi bật nhất là những vấn đề của chủ nghĩa duy vật. Đó là cách Lênin phát triển chủ nghĩa Mác lên một tầm cao mới, gắn với những điều kiện thực tiễn của nước Nga trong những năm đầu thế kỷ XX. Cho đến nay, tác phẩm đã ra đời được hơn 100 năm nhưng những người học tập và nghiên cứu vẫn thấy cần tiếp tục nghiên cứu tác phẩm. Điều đó không chỉ góp phần tìm hiểu chủ nghĩa Mác mà còn kế thừa tinh thần cách mạng, khoa học của những người sáng lập chủ nghĩa Mác trong điều kiện mới. Trong giới hạn của một tiểu luận triết học, tôi xin đi sâu vào phân tích một số nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng được Lênin trình bày trong tác phẩm

pdf18 trang | Chia sẻ: ttlbattu | Lượt xem: 6192 | Lượt tải: 5download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
LUẬN VĂN: Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán MỞ ĐẦU Tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán là một công trình nghiên cứu khoa học lớn của V.I.Lênin, đồng thời cũng là một trong những tác phẩm tiêu biểu của chủ nghĩa Mác – Lênin. Tác phẩm ra đời vào những năm đầu của thế kỷ XX, không chỉ bắt nguồn từ những biến động chính trị của nước Nga mà còn để đấu tranh chống lại những người theo chủ nghĩa Makhơ – một trường phái với tên gọi “chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán” đã thu hút được sự chú ý của rất nhiều nhà triết học Nga lúc bấy giờ. Đây cũng là một trong những tác phẩm bút chiến nổi tiếng V.I.Lênin đã kế thừa tinh thần phê phán và cách mạng của C.Mác và Ph. Ăngghen trước đó. Với tác phẩm này, thông qua việc phê phán những quan điểm sai lầm, phiến diện của phái Makhơ, V.I.Lênin đã trình bày một cách có hệ thống những vấn đề cơ bản nhất của triết học Mác, trong đó nổi bật nhất là những vấn đề của chủ nghĩa duy vật. Đó là cách Lênin phát triển chủ nghĩa Mác lên một tầm cao mới, gắn với những điều kiện thực tiễn của nước Nga trong những năm đầu thế kỷ XX. Cho đến nay, tác phẩm đã ra đời được hơn 100 năm nhưng những người học tập và nghiên cứu vẫn thấy cần tiếp tục nghiên cứu tác phẩm. Điều đó không chỉ góp phần tìm hiểu chủ nghĩa Mác mà còn kế thừa tinh thần cách mạng, khoa học của những người sáng lập chủ nghĩa Mác trong điều kiện mới. Trong giới hạn của một tiểu luận triết học, tôi xin đi sâu vào phân tích một số nội dung cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng được Lênin trình bày trong tác phẩm. NỘI DUNG 1. Hoàn cảnh ra đời và bố cục của tác phẩm Tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán ra đời vào đầu thế kỷ XX, được Lênin viết trong vòng 9 tháng (từ tháng 2 đến tháng 10 năm 1908) tại Giơnevơ và Luân Đôn, sau đó được xuất bản ở Matxcơva với số lượng lớn. Để viết tác phẩm này, Lênin đã tập hợp khoảng 200 tài liệu từ nhiều thứ tiếng khác nhau. Tác phẩm ra đời bắt nguồn từ những nhu cầu cấp bách cả về mặt học thuật và thực tiễn nước Nga những năm đầu thế kỷ XX. Năm 1905 – 1907, cuộc cách mạng vô sản Nga thất bại. Chính phủ chuyên chế Nga hoàng thực hiện cuộc đàn áp những người làm cách mạng, tước đoạt mọi thành quả mà cuộc cách mạng dân chủ đã thu được. Lợi dụng cơ hội đó, những kẻ phản động đã lôi kéo quần chúng khiến họ xa rời cách mạng và có tư tưởng thỏa hiệp. Những kẻ phản động đó cũng tiến hành tấn công phong trào cách mạng cả trên lĩnh vực chính trị, kinh tế lẫn tư tưởng. Về chính trị, trước sự thoái trào của cách mạng, một số trí thức là đảng viên Đảng dân chủ - xã hội và một số người trong giai cấp tư sản vốn là đồng minh của cách mạng đã chao đảo, mất phương hướng, rời bỏ hàng ngũ đi theo chế độ chuyên chế Nga hoàng. Điều đó cũng ảnh hưởng đến những người thuộc phái Mensêvich cũng sa sút tinh thần, hoảng sợ. Lúc này ở Nga dấy lên phong trào chống Đảng, đòi thủ tiêu Đảng và có xu hướng thỏa hiệp với bọn phản động, chống lại cách mạng. Về tư tưởng, bọn phản động và cơ hội cũng dấy lên phong trào đòi xét lại chủ nghĩa Mác. Chúng cho rằng thất bại của cuộc cách mạng 1905 – 1907 chứng tỏ học thuyết Mác về cách mạng vô sản đã lỗi thời và theo đó, quan điểm của Mác về các hình thái kinh tế - xã hội cũng bị phá sản. Trong thời kỳ này, ở Nga, chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo đã trỗi dậy mạnh mẽ. Nhiều người đã phủ nhận tính quy luật trong quá trình phát triển của tự nhiên cũng như của xã hội loài người, đồng thời phủ nhận luôn cả khả năng nhận thức của con người. Trong giới tư sản Nga đã xuất hiện một trào lưu tư tưởng mới – thuyết tìm thần. Đây là một trào lưu triết học – tôn giáo phản động khi cho rằng nhân dân Nga đã mất Chúa và cần phải tìm lại Chúa. Đại biểu tiêu biểu của trào lưu này là Bôgđanốp, Iuskêvich, Valentinốp… Đứng trước cuộc tấn công đồng loạt như vây bủa của bọn phản cách mạng, việc giữ vững niềm tin cách mạng của quần chúng, phê phán thế giới quan phản động đồng thời bảo vệ chủ nghĩa Mác đã trở thành một nhiệm vụ cấp bách hơn lúc nào hết. Ngoài những lý do có tính chất học thuật như trên, Lênin viết tác phẩm này còn do sự phát triển có tính chất bước ngoặt, vạch thời đại của khoa học tự nhiên, nhất là vật lý học vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX với hàng loạt các phát minh mới làm đảo lộn về căn bản quan niệm cũ về vật lý đối với thế giới. Đó là phát minh ra tia X của Rơghen năm 1895, phát minh ra hiện tượng phóng xạ của Beccơren năm 1896, phát minh ra điện tử của Tomxơn năm 1897 và sự xuất hiện của thuyết tương đối hẹp và rộng của Anh xtanh năm 1905, 1907… Những thành tựu vĩ đại đó đã phá vỡ những quan niệm cũ về vật chất và các hình thức tồn tại của vật chất khiến nhiều nhà khoa học tự nhiên đã bị mất phương hướng, trượt từ chủ nghĩa duy vật sang chủ nghĩa duy tâm, chủ nghĩa hoài nghi. Lập luận của họ là “vật chất đã tiêu tan” nên chủ nghĩa Mác không còn lý do gì để tồn tại nữa. Trong thời kỳ này, diện mạo của nền triết học phương Tây cũng có nhiều thay đổi với sự xuất hiện của một loạt những trào lưu triết học mới trong đó phải kể đến chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán – một trào lưu gây gây được sự chú ý lớn của dư luận lúc bấy giờ. Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán do Makhơ – một giáo sự vật lý người Áo và Avênariut – một nhà triết học duy tâm người Thụy Sĩ xây dựng nên. Thực chất của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán là phân tích kinh nghiệm một cách có phê phán. Trào lưu này đã được những nhà lý luận tiểu tư sản Nga như Bôgđanốp, Iuskêvich truyền bá rộng rãi tạo nên sự ngộ nhận về chính trị đối với phong trào cách mạng của giai cấp công nhân. Sự thâm nhập của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán vào Nga cũng tạo nên sự phân hóa sâu sắc trong phong trào công nhân. Vì những lý do trên, Lênin đã buộc phải lên tiếng để bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác. Vì vậy, Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán là một tác phẩm bút chiến, có tính luận chiến rất cao. Đọc tác phẩm, chúng ta dễ dàng nhận thấy có rất nhiều đoạn, lối diễn đạt của Lênin rất gay gắt, có cả những ngôn ngữ đời thường. Điều đó không chỉ phản ánh bức tranh tư tưởng sôi động, phức tạp của nước Nga lúc bấy giờ mà còn tạo cho người đọc sự lôi cuốn. Mục đích của tác phẩm là thông qua việc đấu tranh chống chủ nghĩa Makhơ, Lênin đã bảo vệ những giá trị khoa học về thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác, đồng thời tiếp tục phát triển chủ nghĩa Mác trong điều kiện mới. Trong tác phẩm này, Lênin đã tập trung làm sáng tỏ những vấn đề của chủ nghĩa duy vật như vấn đề cơ bản của triết học, vấn đề nhận thức luận, vấn đề vật chất và các phương thức tồn tại của vật chất… Có thể nói, đây là một tác phẩm lớn đã trình bày khá cụ thể những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa duy vật nói chung và chủ nghĩa duy vật biện chứng nói riêng. Tác phẩm bao gồm phần nhập đề “Thay lời mở đầu”, 6 phần chính và phần kết luận, trong đó: + Phần nhập đề: Lênin trình bày nguồn gốc tư tưởng của phái Makhơ. + Chương 1: Lý luận nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng I, Lênin vạch ra sự đối lập của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và chủ nghĩa duy vật biện chứng trong việc giải quyết mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học. + Chương 2: Lý luận nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng II, Lênin đã giải quyết mặt thứ hai vấn đề cơ bản của triết học. + Chương 3: Lý luận nhận thức của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán và của chủ nghĩa duy vật biện chứng III, Lênin xác lập những luận điểm cơ bản về nhận thức luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng. + Chương 4: Những nhà triết học duy tâm, bạn chiến đấu và kẻ kế thừa chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, Lênin bàn đến những khuynh hướng phát triển của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán. + Chương 5: Cuộc cách mạng mới nhất trong khoa học tự nhiên và chủ nghĩa duy tâm triết học, Lênin phân tích nguyên nhân của cuộc khủng howngr thế giới quan trong khoa học tự nhiên nói chung và trong vật lý học nói riêng, đồng thời chỉ ra con đường để thoát khỏi cuộc khủng hoảng đó. + Chương 6: Chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán chủ nghĩa duy vật lịch sử; Lênin đã phát triển chủ nghĩa duy vật lịch sử của Mác – Ăngghen. + Phần kết luận: Lênin đưa ra bốn chỉ dẫn quan trọng trong việc đánh giá chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán. 2. Những nội dung cơ bản về chủ nghĩa duy vật biện chứng trong tác phẩm 2.1. Vấn đề cơ bản của triết học Trong chương 1, Lênin đã tranh luận với chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán về mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học. Theo Lênin, Makhơ đã bộc lộ rõ quan điểm duy tâm của mình khi giải quyết vấn đề mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, vật chất và ý thức. Makhơ đã thay thế giới vật chất bằng “các yếu tố của thế giới”, trên thực tế đó là sự tổ hợp của cảm giác. Theo Lênin, thực chất trong suy nghĩ của mình, Makhơ không mốn dừng lại ở khái niệm vật chất nói chung mà muốn đi đến tận cùng các yếu tố tác động lên cảm giác của con người. Lênin đã chỉ ra thực chất của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán là: “ Toàn bộ lý luận của Makhơ và Avênariút – cái lý luận coi trái đất là một phức hợp cảm giác hay là một “phức hợp yếu tố, trong đó cái tâm lý đồng nhất với cái vật lý”, hay là “một vế đối lập mà vế trung tâm của nó thì không bao giờ có thể bằng số không” – chỉ là một chủ nghĩa ngu dân triết học, tức là chủ nghĩa duy tâm chủ quan được phát triển đến chỗ vô lý”1. Như vậy, với luận điểm trên, Lênin đã bóc trần bản chất của chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán. Đằng sau những lời lẽ cao siêu là lập trường của chủ nghĩa duy tâm chủ quan mà Lênin gọi là chủ nghĩa ngu dân triết học. Theo Lênin, sai lầm của chủ nghĩa duy tâm chủ quan là ở chỗ họ không xem xét mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong lịch sử phát triển lâu dài của thế giới vật chất. Trái lại, chủ nghĩa duy vật đã làm được điều đó: “Vật chất hữu cơ là một hiện tượng về sau mới có, là kết quả của một sự phát triển lâu dài. Tức là hồi bấy giờ không có vật chất có năng lực cảm giác, không có “phức hợp cảm giác nào”, không có cái Tôi nào hình như gắn bó “khăng khít” với hoàn cảnh, theo như học thuyết của Avênariút nói. Vật chất là cái có trước; tư duy, ý thức, cảm giác đều là sản phẩm của một sự phát triển rất cao. Đó là nhận thức luận duy vật mà khoa học tự nhiên đã chấp nhận một cách tự phát”2. Cũng trong chương 1, Lênin phê phán học thuyết của Avênariút về “thuyết thực tại ngây thơ” khi ông trình bày khái niệm của con người về thế giới. Theo Avênariút, cái Tôi của chúng ta và hoàn cảnh - ông gọi là cái không phải Tôi - luôn đi đôi với nhau trong đó Tôi là cái trung tâm, hoàn cảnh là cái đối lập. Theo Lênin, cách lý giải như thế về mối quan hệ của con người với thế giới là một quan điểm thường thấy, ngây thơ, không hề có tính triết học. Cơ sở thế giới quan của thuyết thực tại ngây thơ với nguyên tắc phối hợp 1 V.I. Lênin: Toàn tập, tiếng Việt, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.18. 2 V.I. Lênin: Sđd, tr. 81 – 82. giữa cái Tôi và cái không Tôi là chủ nghĩa duy tâm chủ quan bởi trong thực tế, cái không phải Tôi cũng không khác “các yếu tố” của Makhơ. Vì vậy, Lênin đã chỉ rõ: “Xây dựng lý luận nhận thức trên cái tiền đề cho rằng có sự liên hệ khăng khít giữa đối tượng và cảm giác của con người (“phức hợp cảm giác” = vật thể; trong cái tâm lý và cái vật lý “những yếu tố của thế giới” đều đồng nhất; sự phối hợp của Avênariút) như thế thức là không tránh khỏi rơi vào chủ nghĩa duy tâm”3. Trong tác phẩm, Lênin con đi sâu phân tích thực chất thuyết “khảm nhập” của Avênariút. Theo Avênariút, khảm nhập giống như sự đưa tư duy vào bộ óc hay các cảm giác của con người. Trong mục 5, với tựa đề: Con người có suy nghĩ bằng óc hay không?, Lênin đã dẫn lại quan điểm của Avênariút: “Óc của chúng ta không phải là nơi ở, là trụ sở của tư duy, là kẻ sáng tạo ra tư duy, cũng không phải là công cụ hay khí quan của tư duy, là kẻ chứa đựng tư duy hoặc là cơ chất của tư duy, hoặc “biểu tượng” không phải là những chức năng của óc”4. Căn cứ vào điều này, Avênariút đã phê phán các nhà khoa học, các nhà triết học duy vật khi đưa tư duy, cảm giác, tinh thần vào bộ óc của con người. Theo ông, điều này là trái với quy luật, điều đó làm cho kinh nghiệm bị “nhiễm bẩn”. Trên cơ sở đó, Lênin đã đưa ra đánh giá tổng quát về thuyết “khảm nhập” như sau: “Thuyết khảm nhập là một sự hồ đồ, nó lén lút du nhập cái mớ hỗn độn duy tâm chủ nghĩa trái ngược với khoa học tự nhiên, là khoa học vốn kiên quyết chủ trương rằng tư tưởng là một chức năng của óc, rằng cảm giác tức là hình ảnh của thế giới bên ngoài, tồn tại trong chúng ta, do tác động của vật vào các giác quan của chúng ta gây nên”5. Như vậy, với việc phê phán quan điểm duy tâm chủ quan của Makhơ và Avênariút, Lênin đã tiếp tục khẳng định lập trường duy vật vững vàng khi bàn đến vấn đề cơ bản của triết học. Ý thức hay cảm giác cũng chỉ là sự phản ánh thế giới vật chất vào đầu óc con người. Vì vậy, vật chất vẫn là cái có trước, quyết định ý thức hay cảm giác của con người. 2.2. Vấn đề lý luận nhận thức. Trong chương 2, Lênin đã trước tiếp bàn đến vấn đề lý luận nhận thức. Xuất phát điểm của ông là tuyên bố của Ph. Ăngghen về sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm: “Chủ nghĩa duy vật cho rằng giới tự nhiên là cái có trước, tinh thần là cái 3 V.I. Lênin: Sđd, tr. 80. 4 V.I. Lênin: Sđd, tr. 85. 5 V.I. Lênin: Sđd, tr. 101. có sau; nó đặt tồn tại lên hàng đầu và tư duy vào hàng thứ hai. Chủ nghĩa duy tâm thì ngược lại. Ph. Ăngghen nêu rõ sự khác nhau căn bản phân chia các nhà triết học thuộc “các môn phái” của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật thành “hai phe lớn”, và dứt khoát buộc tội là “mập mờ” những kẻ dùng những danh từ chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật theo bất cứ một nghĩa nào khác”6. Trên cơ sở phê phán thuyết bất khả tri và chủ nghĩa Makhơ, Lênin đã rút ra một số nguyên tắc của quá trình nhận thức như sau: Thứ nhất, mọi sự vật đều tồn tại độc lập với ý thức của con người. Thứ hai, không có ranh giới cách biệt về nguyên tắc giữa “hiện tượng” và “vật tự nó”. Sự khác nhau chẳng qua là giữa cái đã nhận thức được và cái còn chưa thể nhận thức được. Thứ ba, cần xem xét lý luận nhận thức từ quan điểm biện chứng, không nên cho rằng nhận thức của chúng ta là cái gì sẵn có hoặc bất biến; cần xem xét nó như một quá trình từ chưa chính xác trở nên chính xác hơn như thế nào. Những kết luận đó có ý nghĩa rất quan trọng trong lý luận nhận thức: Một là, Lênin đã chỉ một cách đúng đắn đối tượng, nguồn gốc, bản chất của nhận thức. Điều đó góp phần đấu tranh chống lại quan điểm của chủ nghĩa duy tâm về nhận thức. Hai là, Lênin đã khẳng định con người có khả năng nhận thức được về thế giới. Điều đó chống lại quan điểm hoài nghi luận và thuyết bất khả tri. Ba là, Lênin đã chỉ ra tính chất biện chứng của quá trình nhận thức. Điều đó chống lại quan điểm siêu hình về nhận thức. Ba kết luận trên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với lý luận về nhận thức. Một mặt, Lênin đã chỉ ra một cách đúng đắn đối tượng, nguồn gốc, bản chất của nhận thức nhằm chống lại quan điểm của chủ nghĩa duy tâm về nhận thức. Mặt khác, Lênin cũng khẳng định lập trường khả tri về khả năng nhận thức của con người, điều này chống lại quan điểm của thuyết bất khả tri về vấn đề này. Ngoài ra, Lênin còn chỉ ra tính chất biện chứng của quá trình nhận thức, chống lại quan điểm siêu hình về lý luận nhận thức. 6 V.I. Lênin: Sđd, tr. 112.  Xem V.I. Lênin: Sđd, tr. 117. Cũng trong tác phẩm, Lênin đã chỉ ra nguồn gốc thực chất của chủ nghĩa Makhơ trong vấn đề nhận thức luận chính là thuyết bất khả tri của Hium và Cantơ: “Một đường lối cho rằng cảm giác cung cấp cho chúng ta một hình ảnh đúng đắn về các vật, rằng chúng ta biết được bản thân các vật đó, rằng thế giới bên ngoài tác động đến các giác quan của chúng ta. Đấy là chủ nghĩa duy vật mà người bất khả tri không tán thành. Như vậy, bản chất đường lối của anh ta là gì? Là ở chỗ anh ta không đi quá cảm giác, là ở chỗ anh ta dừng lại ở bên này những hiện tượng, anh ta không chỉ thừa nhận là có bất cứ một cái gì “xác thực” ở bên kia giới hạn của cảm giác. Chúng ta không thể biết được tí gì xác thực về bản thân các vật đó (nghĩa là về những vật tự nó, về những “khách thể tự nó” như những người duy vật thường nói, những người mà Beccơly chống lại”7. Cùng với sự phê phán trên, Lênin đã đồng thời xác lập các luận điểm cơ bản của thuyết phản ánh. Nội dung của thuyết đó là: “Sự vật tồn tại (vật chất) ở ngoài chúng ta. Tri giác và biểu tượng của chúng ta là hình ảnh của các vật đó. Chúng ta dựa vào thực tiễn mà kiểm tra những hình ảnh ấy và phân biệt những hình ảnh đúng với những hình ảnh sai”8. Qua nhận định trên, chúng ta nhận thấy Lênin coi các cơ quan cảm giác là những dòng kênh mà thông qua đó thông tin về thế giới được truyền đến bộ não. Các sự vật, thực tiễn khách quan trong khi tác động lên các cơ quan cảm giác đã hình thành ở bộ não những quan niệm phản ánh chuẩn xác thực tại, các thuộc tính của sự vật cùng với những mối liên hệ mang tính bản chất và quy luật. Theo Lênin, cảm giác thuộc về phạm vi tinh thần, các quá trình hệ thần kinh diễn ra trong bộ não cũng là bản thể vật chất của tư duy. Tuy nhiên, không vì thế mà chúng ta có thể đồng nhất ý thức, tinh thần với các quá trình sinh lý học diễn ra trong bộ não. Nội dung của quá trình phản ánh không có gì khác chính là các thuộc tính, bản chất của sự vật, là quá trình thực tiễn khách quan của con người. Không có các khách thể phản ánh thì cũng không có quá trình phản ánh. Do đó, về nội dung, những sao chép của ý thức, tinh thần thuộc về các sự vật mang tính khách quan. Trong tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, Lênin cũng trình bày những luận điểm khác nhau của các nhà triết học trong lịch sử về vấn đề lý luận nhận thức. Trước hết, ông phân tích đóng góp của những nhà triết học duy vật tiền bối 7 V.I.Lênin, Sđd, 1980, t.18, tr.123. 8 V.I.Lênin, Sđd, 1980, t.18, tr. 126. vào sự phát triển lý luận phản ánh như Phoiơbắc và đặc biệt là Plekhanốp – người có công truyền bá chủ nghĩa Mác vào Nga. Lênin đánh giá cao vai trò của các nhà triết học này trong cuộc đấu tranh chống lại thuyết bất khả tri. Từ đó, Lênin đã rút ra một kết luận: “Bất kỳ sự phân biệt bí hiểm, khôn khéo, tinh vi nào giữa hiện tượng và vật tự nó đều chỉ là lời nói xằng bậy về triết học. Thực tế, mỗi người đều đã nhìn thấy hàng triệu lần sự chuyển hóa rõ rệt và đơn giản của “vật tự nó” thành hiện tượng, thành “vật cho ta”. Sự chuyển hóa đó chính là nhận thức. Học thuyết của chủ nghĩa Makhơ cho rằng vì chúng ta chỉ biết có cảm giác thôi nên chúng ta không thể biết được ở bên kia các giới hạn của cảm giác có tồn tại cái gì nữa không – học thuyết đó chỉ là một lối ngụy biện cũ rích của triết học duy tâm và bất khả tri, được che đậy dưới hình thức mới mà thôi”9. Cũng trong Chương 2 của tác phẩm, Lênin đã tranh luận với các đại biểu của phái Makhơ ở Nga, đại biểu là Bôgđanốp về chân lý. Chân lý theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng là quá trình phản ánh đúng đắn thế giới khách quan tồn tại bên ngoài chúng ta vào trong đầu óc con người. Trong chương này, Lênin cũng đưa ra quan điểm về chân lý khách quan. Đó là những quan điểm, quan niệm phản ánh đúng đắn thế giới khách quan, phù hợp với bản chất của sự vật. Theo nghĩa đó, trí tuệ của con người không tạo ra chân lý mà khám phá chân lý. Những người theo phái Makhơ đã phủ nhận tính khách quan của chân lý. Theo Lênin, phủ nhận chân lý khách quan không tránh khỏi dẫn tới chủ nghĩa duy tâm và thuyết bất khả tri. Chủ nghĩa Makhơ đã theo đường lối này khi xem xét cảm giác là nguồn gốc duy nhất của nhận thức, phủ nhận thực tiễn khách quan với tính cách là nguồn gốc của mọi cảm giác. Lênin cũng phân tích quan điểm của Bôgđanốp, đại diện của chủ nghĩa Makh
Tài liệu liên quan