Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá, đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng bổ túc THPTmôn vật lý

Trong nhiều vấn đề có liên quan đến cuộc cách mạng về giáo dục, đổi mới phương pháp dạy -học (PPDH) được xem là vấn đề cốt lõi,quyết định đến chất lượng giáo dục. Vì vậy, cải tiến, đổi mới PPDH đang được đặt ra bức xúc, diễn ra theo nhiều xu hướng, gây nhiều tranh luận trong giới chuy ên môn vàcũng chính là vấn đề nan giải nhất hiện nay . Nhiều năm qua, vấn đề đổi mới PPDH đối với các cấp học, ngành học, đã và đang thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nh à quản lý giáo dục, các thế hệ giáo viên, sinh viên và cả sự chú ý của những ai quan tâm đến sự nghiệp giáo dục. Đã có rất nhiều nghiên cứu, nhiều bài viết, nhiều cuộc hội thảo với những quy mô, tính chất khác nhau, . đề cập đến vấn đề đổi mới PPDH vớinhiều góc độ.

pdf10 trang | Chia sẻ: lylyngoc | Lượt xem: 2937 | Lượt tải: 1download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá, đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng bổ túc THPTmôn vật lý, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
13 ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ, ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BỔ TÚC THPT MÔN VẬT LÝ Ths. Kiều Thị Bình CVC. Vụ Giáo dục thường xuyên 1. Sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lý bổ túc THPT a) Cơ sở lý luận Trong nhiều vấn đề có liên quan đến cuộc cách mạng về giáo dục, đổi mới phương pháp dạy - học (PPDH) được xem là vấn đề cốt lõi, quyết định đến chất lượng giáo dục. Vì vậy, cải tiến, đổi mới PPDH đang được đặt ra bức xúc, diễn ra theo nhiều xu hướng, gây nhiều tranh luận trong giới chuyên môn và cũng chính là vấn đề nan giải nhất hiện nay. Nhiều năm qua, vấn đề đổi mới PPDH đối với các cấp học, ngành học, đã và đang thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý giáo dục, các thế hệ giáo viên, sinh viên và cả sự chú ý của những ai quan tâm đến sự nghiệp giáo dục. Đã có rất nhiều nghiên cứu, nhiều bài viết, nhiều cuộc hội thảo với những quy mô, tính chất khác nhau, ... đề cập đến vấn đề đổi mới PPDH với nhiều góc độ. Tuy nhiên, đối với giáo dục thường xuyên (GDTX), vấn đề này hầu như chưa được quan tâm đúng mức từ phía các chuyên gia, các nhà quản lý giáo dục và các thầy, cô giáo. Vấn đề đổi mới PPDH phù hợp với đối tượng người học chương trình GDTX cấp THPT (BTTHPT) ở các môn học, nói chung đang là bài toán cực kỳ khó khăn, nan giải. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn tới chất lượng giáo dục bổ túc THPT còn thấp kém. Trước tình trạng trên, việc tìm ra những giải pháp phù hợp để nâng cao chất lượng giáo dục BTTHPT là vô cùng bức thiết. Trong đó, vấn đề PPDH, phương 14 pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên đang là tâm điểm của sự quan tâm, là vấn đề mấu chốt trong việc nâng cao chất lượng dạy học BTTHPT nói chung hiện nay. b) Thực trạng về đổi mới PPDH môn Vật lý chương trình BTTHPT Vật lý học là môn khoa học thực nghiệm, vốn dĩ khô khan, khó học, huy động cao độ về tư duy có tính nguyên lý, vì vậy, đổi mới PPDH đối với môn học này càng khó khăn hơn nhiều. Nó đòi hỏi cần có sự đầu tư quan tâm đúng mức, về tâm trí, về sức lực, về thời gian và cả về vật chất của các cấp quản lý, lãnh đạo, đặc biệt là của GV trực tiếp giảng dạy Vật lý trong TTGDTX và các cơ sở giáo dục khác có thực hiện chương trình BTTHPT. Vài năm trở lại đây, nhiều địa phương, giáo viên đã và đang cố gắng, tích cực tìm kiếm các giải pháp khác nhau để đổi mới PPDH đối với BTTHPT. Các PPDH nêu vấn đề, PPDH tích cực, đang được quan tâm nhiều và được coi là những PPDH sáng giá. Tuy nhiên, kết quả kiểm tra ở một số địa phương khác lại cho thấy, trong các TTGDTX, đa số GV sử dụng các PPDH truyền thống, đơn điệu, thiếu sự vận dụng thực tế, thiếu linh hoạt, chưa tích cực hóa được hoạt động nhận thức của người học, thể hiện ở những mặt sau: - Hiện nay, hầu hết các TTGDTX đã được trang bị TBDH, song tình trạng dạy chay vẫn còn phổ biến, dạy học còn nặng về thuyết trình, chưa sát đối tượng người học, chưa kết hợp các nhóm PP với nhau, chưa hình thành cho học viên thói quen làm việc với sách, với tài liệu, liên hệ với thực tế,...; - Việc khai thác nguồn tri thức từ thế giới vật chất (bằng trực quan, thực hành) và khai thác thông tin, dữ liệu từ các nguồn hỗ trợ khác hiện nay chưa được quan tâm đúng mức, nhất là ở các địa bàn khó khăn; - Việc đánh giá kết quả dạy học còn bộc lộ nhiều hạn chế từ việc ra đề kiểm tra, giám sát làm bài và đánh giá cho điểm còn mang nặng cảm tính. 15 Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó có những nguyên nhân từ phía giáo viên và công tác quản lý, chỉ đạo của các cấp trong ngành giáo dục, có thể chỉ ra một số nguyên nhân sau đây: » Một là: Bản thân GV chưa tự dặt ra cho mình những yêu cầu cao trong việc tự trau dồi chuyên môn, nghiệp vụ, chưa chủ động cải tiến PPDH cho phù hợp với mục tiêu và đối tượng người học GDTX; chưa đặt ra những yêu cầu hợp lý đối với người học (nhất là đối với đối tượng học viên yếu, kém), dẫn tới tình trạng người học không có động lực học tập, khám phá, tìm tòi; khá nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc đổi mới PPDH; ... » Hai là: Một số GV do hạn chế về năng lực nên rất ngại tiếp xúc với thiết bị thí nghiệm, với công nghệ thông tin (CNTT) do đó không khai thác được thế mạnh của bộ môn trong việc ứng dụng CNTT hỗ trợ cho việc đổi mới PPDH. Một số khác còn có sự lẫn lộn giữa việc ứng dụng CNTT trong đổi mới PPDH với việc trình chiếu bài soạn trên màn hình vi tính; .. vì vậy, chưa quan tâm đến việc khai thác sự hỗ trợ của CNTT trong dạy học vật lý. » Ba là: Về công tác quản lý, việc đánh giá chất lượng soạn, giảng của GV ở nhiều cơ sở giáo dục còn lúng túng; công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện quy chế chuyên môn, việc tự bồi dưỡng, tự nghiên cứu của GV, ..ở nhiều cơ sở GDTX chưa chặt chẽ. Việc đánh giá năng lực chuyên môn của GV ở nhiều cơ sở còn nặng về định tính, mặt định lượng hầu như chỉ đơn thuần dựa vào kết quả học tập bằng điểm số của người học. Tình trạng này dễ dẫn đến thiếu khách quan nếu trong việc ra đề, tổ chức thi, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên, GV không đưa ra được những yêu cầu phù hợp với người học và phù hợp với mục tiêu giáo dục. » Bốn là: Về nhận thức, việc tường minh hóa nội hàm của PPDH theo hướng “tích cực hoá” vai trò của người học hiện đang có những quan niệm khác nhau. Đối với BTTHPT, vấn đề này hầu như ít được quan tâm và cũng chưa có được tiêu chí thống nhất để đánh giá chất lượng, hiệu quả dạy-học theo hướng này. Vì vậy, việc đánh giá chất lượng dạy học nói chung, giờ dạy của giáo viên nói riêng vẫn còn luẩn quẩn trong tình trạng cảm tính. 16 » Năm là: Việc đầu tư cơ sở vật chất, máy móc, TBDH và cán bộ phụ trách thí nghiệm cho các TTGDTX thiếu tính quy hoạch, chưa cân đối ở nhiều địa phương. Đây là một trong những nguyên nhân tạo nên sự cách biệt giữa “học” và “hành” - một vấn đề đã trở thành nguyên lý trong giáo dục, đặc biệt là đối với môn học mang đậm tính thực hành như môn Vật lý. Có thể nói, trên bình diện chung, việc thực hiện đổi mới PPDH vẫn đang là một việc làm khó khăn, nan giải cho mọi cầp học. Đối với GDTX, việc làm này càng khó khăn gấp bội, bởi những nguyên nhân mang tính đặc thù của ngành học này (người học, điều kiện đảm bảo chất lượng, nhận thức, quan tâm, tạo điệu kiện từ các nhà quản lý và cách nhìn nhận của xã hội,...). Từ những vấn đề trên, Vụ GDTX thấy rằng, cần phải tăng cường hơn nữa các hội thảo chuyên đề bàn về đổi mới PPDH, tìm cho được những hướng đi, cách thức, giải pháp phù hợp để thực hiện đổi mới PPDH phù hợp với đối tượng học viên BTTHPT. Chủ trương này đã được lãnh đạo Bộ đồng ý và giao cho Vụ GDTX chủ trì thực hiện. Vụ GDTX đã tham mưu lập kế hoạch tổ chức Hội thảo. Ngày 01/9/2009, Bộ đã có công văn số 7612/BGDĐT-GDTX hướng dẫn các địa phương viết báo cáo tham luận tại Hội thảo đổi mới PPDH Bổ túc THPT đối với 03 môn: Vật lý, Sinh học và Tiếng Anh. Riêng với môn Vật lý, ngoài 02 bài viết của các chuyên gia giáo dục, đến ngày 15/11/2009, Bộ đã nhận được 25 bài viết gửi đến từ 18/25 tỉnh/TP (trong đó có 8 bài của 6 sở GD&ĐT, 19 bài là tham luận của các trung tâm GDTX) được mời tham dự Hội thảo này. Các tham luận đến từ các địa phương đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của vấn đề đổi mới PPDH và tiếp cận vấn đề đổi mới PPDH theo những giác độ khác nhau. Có thể phân các tham luận thành 3 nhóm chính: - Nhóm tham luận về đổi mới PPDH, bao gồm: sáng kiến kinh nghiệm về đổi mới PPDH; kinh nghiệm dạy phụ đạo học viên yếu kém; sáng kiến trong việc tự làm TBDH và khai thác sử dụng thiết bị dạy học hiện có tại cơ sở; 17 - Nhóm tham luận về hỗ trợ đổi mới PPDH bao gồm: phương pháp đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên; phương pháp ra đề kiểm tra nhằm thúc đẩy đổi mới PPDH phù hợp với đối tượng học viên bổ túc văn hoá; Ứng dụng công nghệ thông tin trong soạn, giảng và khai thác dữ liệu điện tử phục vụ dạy học, nghiên cứu góp phần thúc đẩy đổi mới PPDH, đổi mới kiểm tra, đánh giá. - Nhóm tham luận về công tác quản lý, chỉ đạo đổi mới PPDH nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Thông qua nội dung của các bài viết, có thể khẳng định, các tác giả đã có sự đầu tư nghiêm túc về tâm trí, công sức để chắt chiu những kinh nghiệm giảng dạy. Mỗi bài viết phản ánh một khía cạnh khác nhau, tiếp cận về đổi mới PPDH ở các góc độ khác nhau, nhưng tất cả đều có chung một mục tiêu là hướng tới việc cải thiện chất lượng giáo dục BTTHPT đối với môn học giàu tính thực nghiệm này. Sự đa dạng về nội dung, quan điểm, hình thức diễn đạt của các bài viết đã tạo nên bức tranh chung khá hoàn hảo, mang đậm tính đặc thù của chương trình vật lý GDTX và đối tượng học viên BTTHPT. Trong điều kiện thời gian có hạn Ban tổ chức chỉ chọn một số báo cáo mang tính đại diện, mỗi báo cáo đề cập đến một khía cạnh của chủ đề đổi mới PPDH. Vì vậy, sẽ có nhiều bài viết không được trình bày tại Hội thảo này nhưng vẫn giữ được giá trị chia sẻ về kinh nghiệm, gợi mở những góc độ khác nhau và đều hướng vào mục tiêu đổi mới PPDH BTTHPT. Chắc chắn, những bài viết đó sẽ là tư liệu tham khảo quý cho các đồng nghiệp, đồng môn. 2. Một số gợi ý mang tính định hướng về nội dung Hội thảo a) Những nội dung cần bàn Bàn về đổi mới PPDH, thường có hàng loạt câu hỏi cần có lời giải đáp về đổi mới PPDH, ví dụ: đổi mới PPDH về thực chất là đổi mới cái gì? Đổi mới như thế nào? Bắt đầu từ đâu? Theo hướng nào? Phương tiện đi kèm để đổi mới PPDH? Điều kiện để tiến hành đổi mới? v.v. 18 Trong khuôn khổ của một hội thảo, thời gian không nhiều, chúng ta chỉ tập trung thảo luận sâu về vấn đề đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá trong hoạt động dạy học môn vật lý chương trình BTTHPT. Trong đó, những vấn đề cần làm rõ là: Một là: Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá trong hoạt động dạy học môn Vật lý chương trình BTTHPT: về thực chất (là đổi mới cái gì?); xuất phát điểm (phải bắt đầu từ đâu?), quy trình đổi mới (cái gì trước, cái gì sau, ..yếu tố nào giữ vai trò quyết định? đâu là tâm điểm? ...), những yêu cầu cần đạt được trong thực hiện đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá, thể hiện của việc đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá; .. Hai là: Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá trong hoạt động dạy học môn Vật lý chương trình BTTHPT: những giải pháp khả thi và dự báo hiệu quả (giải pháp nào chủ đạo, giải pháp nào hỗ trợ, phối hơp,..) Ba là: Khai thác, ứng dụng công nghệ thông tin và các thiết bị nghe nhìn để hỗ trợ việc đổi mới PPDH môn Vật lý chương trình GDTX cấp THPT: những khó khăn, bất cập, nguyên nhân và giải pháp (về cơ chế, chính sách hiện hành; về điều kiện cơ sơ sở vật chất, thiết bị; về năng lực đội ngũ giáo viên; về công tác quản lý chỉ đạo; ..). Bốn là: Khai thác, ứng dụng công nghệ thông tin và các thiết bị nghe nhìn để hỗ trợ đổi mới PPDH bổ túc THPT như thế nào là phù hợp, khả thi và có dự báo hiệu quả cao? Báo cáo những thành quả có được từ việc khai thác ứng dụng CNTT hỗ trợ đổi mới PPDH ở địa phương, các đĩa CD dữ liệu đã khai thác, cải tiến, ứng dụng (nếu có). Việc sử dụng các file trình chiếu nội dung của bài giảng có phải là đổi mới PPDH không? Ưu điểm và nhược điểm và mức độ sử dụng như thế nào cho phù hợp? Năm là: Việc tổ chức cho giáo viên tự làm đồ dùng dạy học để hỗ trợ việc đổi mới PPDH góp phần nâng cao chất lượng được quan tâm ở mức nào (thuận lợi, khó khăn và giải pháp tháo gỡ hiện nay ở các địa phương) Sáu là: Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá trong hoạt động dạy học môn Vật lý chương trình BTTHPT: những khó khăn, bất cập và nguyên nhân (về cơ 19 chế, chính sách hiện hành; về điều kiện cơ sơ sở vật chất, thiết bị; về năng lực đội ngũ giáo viên; về công tác quản lý chỉ đạo; ..); b) Định hướng về đổi mới PPDH môn Vật lý Trước tiên, cần quán triệt việc đổi mới PPDH đối với môn Vật lý BTTHPT phải phát huy được tính tích cực, chủ động của học viên trên cơ sở sử dụng linh hoạt các PPDH truyền thống, quan tâm khơi nguồn sáng tạo đối với nhưng học viên khá trở lên. Xuất phát từ tính đặc thù của môn học, chúng tôi gợi mở một số vấn đề đổi mới PPDH môn Vật lý BTTHPT như sau: Một là : Đổi mới cách tiếp cận mục tiêu phù hợp với đối tượng. Nghĩa là Giáo viên phải bám sát các chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ được quy định trong chương trình GDTX cấp THPT môn Vật lý, bám sát các đối tượng học viên để đưa ra những yêu cầu cho phù hợp (đảm bảo tính vừa sức) trong soạn giảng, trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên (tránh 2 khuynh hướng: hoặc yêu cầu quá sức đối vớia học viên hoặc đưa ra yêu cầu quá dễ). Hai là : Đổi mới theo hướng chuyển từ hoạt động giảng dạy “Thầy truyền thụ - Trò tiếp nhận” sang hoạt động dạy học theo hướng Thầy tổ chức, định hướng, thiết kế kịch bản (lộ trình) và tạo sự hứng thú để dẫn dắt Trò tích cực tham gia chiếm lĩnh tri thức dưới sự "cố vấn, hỗ trợ của Thầy. Đây là vấn đề mang tính cốt lõi của đổi mới PPDH. Quan điểm này cũng đồng nghĩa với việc chuyển từ phương pháp nặng về diễn giảng sang phương pháp nặng về hướng dẫn và tổ chức cho học viên tự lực chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng và có thái độ tương ứng theo mục tiêu dạy học đã đề ra. Ba là : Đổi mới cách khai thác tri thức theo hướng tăng cường tính trực quan, liên hệ các hiện tượng vật lý xảy ra trong tự nhiên và trong thực tế đời sống lao động sản xuất; tích cực khai thác, sử dụng có hiệu quả các thiết bị thí nghiệm để giúp học viên tìm kiếm tri thức từ, thực hành, thực nghiệm, trong thế giới tự nhiên và trong thực tiễn lao động sản xuất. 20 Bốn là : Đổi mới PPDH Vật lý BTTHPT theo hướng kết hợp hài hòa việc dạy kiến thức vật lý phổ thông gắn với rèn luyện kỹ năng hành dụng (coi trọng kỹ năng thực hành, thực nghiệm) cho người học. Năm là : Tăng cường khai thác, sử dụng CNTT một cách hơp lý để hỗ trợ việc đổi mới PPDH (soạn giảng, thí nghiệm, mô phỏng, trình chiếu,...); tích cực khai thác thông tin trên thư viện điện tử môn Vật lý để tăng cường tính sinh động, hấp dẫn cho bài giảng. Tuy nhiên cần tránh sự lạm dụng thái quá CNTT trong việc trình chiếu các bài giảng. Sáu là : Tích cực tham gia cải tiến, sửa chữa và tự làm đồ dùng dạy học để tăng tính thực hành, thực nghiệm, minh họa,.. cho bài giảng, đặc biệt, tùy theo đối tượng người học, cần quan tâm tới những thiết bị dạy học gần gũi các công cụ lao động sản xuất và gắn với đời sống lao động của người dân, c) Một số khuyến nghị, đề xuất Một là: Bộ GD&ĐT cần xây dựng tiêu chí để kiểm định, đánh giá đổi mới PPDH đối với giáo viên theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập và nhận thức của học viên, đặc biệt là các môn học gắn với thí nghiệm, thực hành; Hai là: Các địa phương, cần có những chính sách ưu đãi thỏa hợp lý với những giáo viên dạy giỏi, cũng cố lực lượng giáo viên nòng cốt cho từng môn học; khuyến khích những giáo viên có sáng kiến kinh nghiệm hoặc đề tài khoa học về cải tiến PPDH, đổi mới quan điểm đầu tư trang thiết bị phục vụ việc đổi mới PPDH; Ba là: GV cần nhận thức rõ đổi mới PPDH phải bắt đầu từ người dạy. Nghĩa là, trước một vấn đề, một bài giảng GV cần trả lời được các câu hỏi sau: - Nên sử dụng những PPDH nào để phù hợp với từng nội dung vời từng đối tượng cụ thể? - Đối tượng học viên (cụ thể) này cần sử dụng PPDH nào cho phù hợp, liều lượng như thế nào cho hợp lý? đặt ra yêu cầu với học viên ở mức độ nào cho phù hợp? 21 - PPDH này sẽ có tác dụng giúp cho học viên chiếm lĩnh kiến thức theo hướng nào? - Đánh giá bằng cách nào và bằng tiêu chí nào để đánh giá khả năng lĩnh hội tri thức mới và hình thành kỹ năng, thái độ cho người học? - Sử dụng PPDH này có gì tân tiến hơn những PPDH khác? - Lợi thế của PPDH này là gì? Bốn là: Việc đổi mới PPDH của GV phải được học viên chấp nhận một cách tự thân, tự nguyện mới có hiệu quả. Bởi lẽ, người học vừa là mục tiêu của hoạt động dạy học lại vừa là động lực thúc đẩy chính bản thân của quá trình này. Người dạy phải vì người học mà tìm tòi những PPDH tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, định hướng, dẫn dắt người học tìm ra cái mới (đối với họ), đồng thời phải biết khai thác tối đa tiềm năng của người học, tạo cho người học cơ hội để tự khai thác, tìm tòi tri thức, tức là làm cho người học thực sự trở thành động lực của quá trình dạy học. Kết luận Luật Giáo dục 2005 đã chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục thường xuyên phải phát huy vai trò chủ động, khai thác kinh nghiệm của người học, coi trọng việc bồi dưỡng năng lực tự học, sử dụng phương tiện hiện đại và công nghệ thông tin để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học”. Hội thảo này là một diễn đàn, một dịp để các thầy cô giáo, các chuyên gia quản lý về giáo dục được cùng nhau thảo luận, tranh luận, chia sẻ những kinh nghiệm về chuyên môn nhằm làm sáng tỏ thêm những vấn đề có tính dữ kiện của “Bài toán” đổi mới PPDH môn Vật lý phù hợp với đối tượng học viên BTTHPT. Giá trị trung tâm của PPDH hiện đại thể hiện ở những tác dụng sau: 22 Dạy người khác muốn học - tức là tạo nhu cầu học tập; Dạy người khác biết cách học - tức là tạo kỹ năng và chiến lược học tập; Dạy người khác kiên trì học tập - tức là tạo ý chí và tính tích cực học tập; Dạy người khác học tập có kết quả - tức là tạo mục đích và động cơ học tập, học tập thành công. 
Tài liệu liên quan