Chương 5 Các đặc trưng của sóng do gió tạo ra

Loại trừ một số rất ít loại sóng gây ra do các nguyên nhân khác (nhưdo tàu thuyền đi qua v.v.) thì sóng biển là do gió tạo ra. Gió tác động lên mặt nước một ứng suất nhất định. ứng suất này thông thường được đại diện bằng vận tốc ma sát. Vận tốc gió trên mặt biển thường được biểu diễn bằng một chỉ số là độ caođo vận tốc gió tính bằng m từ mực nước biển (MWL) . Thí dụ, biểu thị vận tốc gió tại độ cao 10 m trên mực nước biển. Giá trị vận tốc gió này thường được chấp nhận để sử dụng cho hầu hết các hoạt động trên biển. Một giá trị rất thông dụng của vận tốc gió là giá trị tại độ cao 19,5m, bởi vì nhiều máy đo vận tốc gió trên các tàu lớn được đặt ở độ cao này.

pdf14 trang | Chia sẻ: lylyngoc | Lượt xem: 1504 | Lượt tải: 1download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Chương 5 Các đặc trưng của sóng do gió tạo ra, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Ch−¬ng 5 C¸C §ÆC TR¦NG CñA SãNG DO GIã T¹O RA 5.1 C¬ chÕ t¹o sãng do giã 5.1.1 Profile vËn tèc giã vµ øng suÊt giã trªn mÆt biÓn kh¬i Lo¹i trõ mét sè rÊt Ýt lo¹i sãng g©y ra do c¸c nguyªn nh©n kh¸c (nh− do tµu thuyÒn ®i qua v.v...) th× sãng biÓn lµ do giã t¹o ra. Giã t¸c ®éng lªn mÆt n−íc mét øng suÊt nhÊt ®Þnh. øng suÊt nµy th«ng th−êng ®−îc ®¹i diÖn b»ng vËn tèc ma s¸t. VËn tèc giã trªn mÆt biÓn th−êng ®−îc biÓu diÔn b»ng mét chØ sè lµ ®é cao ®o vËn tèc giã tÝnh b»ng m tõ mùc n−íc biÓn (MWL) . ThÝ dô, biÓu thÞ vËn tèc giã t¹i ®é cao 10 m trªn mùc n−íc biÓn. Gi¸ trÞ vËn tèc giã nµy th−êng ®−îc chÊp nhËn ®Ó sö dông cho hÇu hÕt c¸c ho¹t ®éng trªn biÓn. Mét gi¸ trÞ rÊt th«ng dông cña vËn tèc giã lµ gi¸ trÞ t¹i ®é cao 19,5m, bëi v× nhiÒu m¸y ®o vËn tèc giã trªn c¸c tµu lín ®−îc ®Æt ë ®é cao nµy. Tèc ®é giã cã thÓ ®−îc ®o b»ng m/s, km/h, dÆm/giê, hay knots (h¶i lý trªn giê). C¸c gi¸ trÞ nµy liªn hÖ víi nhau nh− sau: 1 m/s = 3.6 km/h = 2.24 dÆm/h = 1.94 knots Profile tèc ®é giã trªn biÓn kh¬i ®−îc Pierson (1964) chÊp nhËn lµ tèc ®é giã do Sheppard (1958) ®Ò nghÞ cho c¸c ®iÒu kiÖn cña biÓn kh¬i lµ ( ) kyCUU y /10/ln1/ 2/11010 += (5.1) víi lµ vËn tèc giã t¹i ®é cao y trªn mÆt biÓn, lµ mét hÖ sè trë kh¸ng phô thuéc vµo vËn tèc giã, vµ k lµ h»ng sè von Karman (= 0.4). øng suÊt giã t¸c ®éng lªn bÒ mÆt n−íc ®−îc cho nh− sau: yU 10C 2 *uaρτ = (5.2) víi aρ lµ mËt ®é kh«ng khÝ vµ u lµ vËn tèc ma s¸t gÇn mÆt n−íc. øng suÊt nµy cßn cã thÓ ®−îc biÓu thÞ nh− sau: * 2 yya UCρτ = (5.3) víi lµ hÖ sè trë kh¸ng, biÕn ®æi theo vËn tèc giã. øng suÊt nµy bÞ ¶nh h−ëng bëi ®é ghå ghÒ cña mÆt n−íc do sãng g©y ra. yC 52 Gi¸ trÞ cña hÖ sè nh− trong ph−¬ng tr×nh (5.1) ®· ®−îc Sheppard (1958) vµ Wilson (1960) rót ra, vµ ®−îc Wu (1969) tæng kÕt l¹i. Silvester (1974a) ®· dïng mét sè kÕt qu¶ ®Ó vÏ ®å thÞ vµ ®Ò nghÞ mét mèi liªn hÖ sau: 10C 2/1 1010 00065.0 UC = (5.4) ®èi víi nhá h¬n 15 m/s vµ mét gi¸ trÞ kh«ng ®æi = 0.0024 víi lín h¬n hoÆc b»ng 15 m/s. ThÕ vµo ph−¬ng tr×nh (5.1) cho ta c¸c gi¸ trÞ cña vËn tèc giã t¹i c¸c ®é cao nh− chØ ra trªn h×nh 5.1. Gi¸ trÞ cña hÖ sè nµy t¹i c¸c ®é cao kh¸c ®−îc rót ra nhê sö dông ph−¬ng tr×nh (5.1). 10U 10C 10U H×nh 5.1 Liªn hÖ gi÷a vËn tèc giã t¹i 10m vµ 19.5m trªn mùc n−íc biÓn 5.1.2 C¸c lý thuyÕt vÒ c¬ chÕ t¹o sãng do giã Giã cã thÓ t¹o ra dßng ch¶y trong biÓn do t¸c dông mét øng suÊt vµo bÒ mÆt biÓn, hoÆc lµ t¹o sãng do c¸c biÕn ®éng ¸p suÊt. Mét khi ®· cã giã th× sÏ cã nh÷ng xo¸y rèi do giã g©y ra. C¸c xo¸y rèi nµy ®−îc giã vËn chuyÓn ®i theo h−íng giã, ®ång thêi chuyÓn ®éng lªn xuèng phÝa trªn bÒ mÆt n−íc. Nh÷ng biÕn ®éng ¸p suÊt g©y ra do chuyÓn ®éng cña c¸c xo¸y rèi nµy sÏ t¹o ra nh÷ng dao ®éng trªn bÒ mÆt n−íc vµ nh− vËy t¹o ra sãng. Dßng ch¶y do giã t¹o ra trªn bÒ mÆt còng ¶nh h−ëng tíi n−íc ë mét ®é s©u nµo ®ã. Sù lâm cña bÒ mÆt n−íc g©y ra bëi c¸c xo¸y rèi lµ rÊt nhá, tuy nhiªn, khi ®−îc duy tr× trong mét kho¶ng thêi gian nµo ®ã cïng víi phÇn låi lªn cña mÆt n−íc do nã t¹o ra, nã sÏ ph¸t triÓn. §iÒu nµy còng gièng nh− mét luång giã ch¹y trªn mÆt n−íc nh− trong h×nh 5.2 mµ ®é lín cña tèc ®é giã sÏ t¹o nªn mét b−íc sãng nµo ®ã. NÕu nh− luång giã ®øng yªn th× sÏ kh«ng cã sãng t¹o thµnh. NÕu nh− nã chuyÓn ®éng chËm th× phÇn lâm xuèng sÏ tù biÕn mÊt. Tuy nhiªn, 53 nÕu nh− nã chuyÓn ®éng víi tèc ®é b»ng víi tû lÖ gi÷a b−íc sãng vµ chu kú, sãng sÏ lín lªn. Rèi trong kh«ng khÝ lµ rèi ba chiÒu, v× vËy, c¸c chç lâm lµ ngÉu nhiªn c¶ vÒ kh«ng gian vµ thêi gian. Nh− vËy, sãng ®−îc t¹o thµnh t¹i rÊt nhiÒu h−íng mµ chØ nh÷ng sãng chuyÓn ®éng cïng tèc ®é víi c¸c xo¸y rèi lµ lín lªn. Gãc céng h−ëng víi h−íng giã cµng lín th× chu kú sãng cµng nhá, vµ sãng cã chu kú lín nhÊt lµ sãng chuyÓn ®éng theo h−íng giã. Luồng gió H×nh 5.2 Sãng g©y ra bëi mét luång giã chuyÓn ®éng (Theo Silvester vµ Hsu, 1997) Mét khi giã ®· thæi th× nã sÏ t¹o ra rÊt nhiÒu sãng cã ®é cao vµ chu kú kh¸c nhau. Mét khi sãng ®· t¹o ra ®−îc mét kho¶ng thêi gian ®ñ dµi, c¸c sãng ng¾n sÏ ph¸t triÓn ®Õn mét ®é cao tíi h¹n nµo ®ã vµ sau ®ã nã sÏ bÞ vì. C¸c sãng dµi còng gióp cho c¸c qu¸ tr×nh nµy b»ng c¸ch lµm gi¶m b−íc sãng cña c¸c sãng ng¾n n»m trªn ®Ønh cña nã (Longuet Higgins vµ Stewart 1960; Wu 1971) vµ lµm cho chóng vì trªn mÆt tr−íc cña c¸c sãng nµy (hiÖn t−îng sãng b¹c ®Çu). §©y còng lµ mét ph−¬ng ph¸p dÞch chuyÓn n¨ng l−îng tõ c¸c sãng thµnh phÇn ng¾n tíi c¸c sãng thµnh phÇn dµi vµ lµm t¨ng ®é cao cña c¸c sãng thµnh phÇn dµi. Khi mµ ®µ vµ thêi gian t¸c ®éng cña giã t¨ng lªn, tæng n¨ng l−îng cña sãng sÏ t¨ng lªn tíi khi b·o hoµ vµ tÊt c¶ n¨ng l−îng giã hÊp thô ®−îc sÏ bÞ tiªu t¸n do sãng vì. Tr¹ng th¸i nµy ®−îc gäi lµ sãng ph¸t triÓn hoµn toµn hay FAS. Khi ®ã c¸c ®Æc tr−ng sãng phô thuéc vµo tèc ®é giã dõng mµ kh«ng phô thuéc vµo ®µ hay thêi gian t¸c ®éng cña giã. ë ®©y sÏ tr×nh bµy ng¾n gän bèn giai ®o¹n t¹o sãng x¶y ra ®ång thêi, ®· ®−îc Silvester (1974a) vµ rÊt nhiÒu nhµ nghiªn cøu kh¸c th¶o luËn rÊt kü. C¸c c¬ chÕ nµy lµ céng h−ëng, dßng c¾t, hiÖu øng che ch¾n vµ sãng vì. Phillips (1957) ®· cã nh÷ng ®ãng gãp ®¸ng kÓ cho ngµnh h¶i d−¬ng häc b»ng c¸ch ®Ò ra r»ng c¸c nhiÔu ®éng ngÉu nhiªn cña ¸p suÊt trªn bÒ mÆt n−íc lµ nguån gèc cña chuyÓn ®éng sãng. C¸c dao ®éng ¸p suÊt nµy ph¶i t¸c ®éng trong mét kho¶ng thêi gian ®¸ng kÓ trong lóc chuyÓn ®éng trªn mÆt n−íc víi mét vËn tèc b»ng vËn tèc truyÒn sãng. C¸c xo¸y rèi nhá gÇn mÆt n−íc chuyÓn ®éng chËm h¬n c¸c xo¸y rèi lín n»m c¸ch xa mÆt n−íc h¬n. Tuy nhiªn, c¸c sãng cã chu kú kh¸c nhau cã thÓ ®−îc t¹o thµnh ®ång thêi, vµ nh− ®· tr×nh bµy ë trªn, c¸c sãng 54 nhá h¬n ph¸t triÓn nhanh h¬n. Nh÷ng dao ®éng nµy kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i lan truyÒn theo h−íng giã, mµ cã thÓ lan truyÒn theo mét h−íng t¹o víi h−íng giã mét gãc nµo ®ã. Qu¸ tr×nh céng h−ëng nµy chØ ¸p dông cho c¸c sãng cã ®é cao rÊt nhá vµ kh«ng ®−îc tÝnh ®Õn khi nghiªn cøu liªn kÕt biÓn khÝ. Sau qu¸ tr×nh b¾t ®Çu nµy, c¸c qu¸ tr×nh t¹o sãng kh¸c x¶y ra. §ång thêi víi thêi ®iÓm mµ Phillips c«ng bè lý thuyÕt cña m×nh, Miles (1957) ®−a ra lý thuyÕt dßng ch¶y c¾t dùa trªn ph©n bè logarit cña vËn tèc giã theo ph−¬ng th¼ng ®øng. Tuy r»ng bá qua c¸c dao ®éng rèi, lý thuyÕt nµy tÝnh ®Õn ¸p suÊt t¸c dông theo ph−¬ng th¼ng ®øng víi bÒ mÆt n−íc. Nã gi¶ thiÕt r»ng mÆt n−íc ban ®Çu bÞ nhiÔu ®éng khi cã giã thæi ë phÝa trªn sÏ t¹o ra nh÷ng vïng hót vµ nÐn kh«ng cïng pha víi sãng. §iÒu ®ã g©y ra lùc t¸c ®éng lªn mÆt sau cña ®Ønh sãng lµm cho mÆt n−íc t¹i ®©y chuyÓn ®éng xuèng phÝa d−íi. ViÖc nµy gióp cho sãng ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, lý thuyÕt nµy trë nªn bÊt cËp khi mµ c¸c ®−êng dßng t¸ch khái bÒ mÆt ®Ønh sãng. Khi ®ã, sù ph¸t triÓn cña sãng cÇn ®−îc gi¶i thÝch b»ng mét sè c¬ chÕ kh¸c. Stewart (1961) ®· lµm viÖc nµy. Hai lý thuyÕt trªn bæ sung cho nhau v× r»ng céng h−ëng do rèi t¹o ra nh÷ng dao ®éng ban ®Çu víi mét phæ chu kú réng, trong khi dßng ch¶y c¾t gióp cho c¸c sãng ng¾n h¬n ph¸t triÓn. Céng h−ëng t¹o ra sù gia t¨ng n¨ng l−îng mét c¸ch tuyÕn tÝnh, trong khi c¬ chÕ thø hai t¹o ra sù gia t¨ng n¨ng l−îng theo hµm mò. C¸c sãng cã vËn tèc truyÒn gÇn víi tèc ®é giã (hay c/U 0.8) cã thÓ ®¹t tíi ®é dèc tíi h¹n (H/L) chØ b»ng c¸ch ph¸t triÓn theo c¬ chÕ céng h−ëng. C¸c sãng ng¾n h¬n (c << U) sÏ v−ît qua giai ®o¹n ph¸t triÓn tuyÕn tÝnh vµ ph¸t triÓn theo hµm mò tr−íc khi ®¹t tíi giíi h¹n nµy. Phillips vµ Katz (1961) ®· tÝnh thêi gian thùc hiÖn viÖc chuyÓn ®æi nµy ®èi víi c¸c sãng cã chu kú kh¸c nhau. Longuet-Higgins vµ nh÷ng ng−êi kh¸c (1963) ®· ®o sãng b»ng phao vµ kÕt luËn r»ng 90% dao ®éng ¸p suÊt kh«ng khÝ lµ phèi hîp víi sãng vµ chØ 10% lµ phèi hîp víi rèi do giã. → chuyÓn ®éng h¹t cña c¸c sãng lín vector vì cña c¸c sãng nhá giã c¾t m¹nh H×nh 5.3: Sù chuyÓn dÞch ®éng n¨ng cã thÓ cã tõ c¸c sãng ng¾n bÞ vì cho c¸c sãng cã chu kú dµi (theo Silvester vµ Hsu, 1997) Sãng tiÕp tôc ph¸t triÓn qu¸ c¸c ®iÒu kiÖn ®−îc Miles dù b¸o b»ng mét c¬ chÕ gäi lµ hiÖu øng che ch¾n. §iÒu nµy cã nghÜa lµ tån t¹i mét lùc hót ë mÆt tr−íc vµ mét lùc ®Èy ë mÆt sau cña c¸c sãng ®· h×nh thµnh. Stanton (1937) ®· kh¼ng ®Þnh sù tån t¹i cña c¬ chÕ nµy vµ nhê nã mµ 55 Jeffreys (1925) ®· gi¶i thÝch qu¸ tr×nh h×nh thµnh sãng mét c¸ch hoµn chØnh. ChØ cã ¸p suÊt t¸c dông theo ph−¬ng vu«ng gãc víi mÆt n−íc lµ ®−îc tÝnh ®Õn cßn lùc t¸c dông theo ph−¬ng tiÕp tuyÕn víi bÒ mÆt lµ bÞ bá qua. V× c¸c h¹t n−íc t¹i ®Ønh sãng chuyÓn ®éng theo h−íng giã, d−êng nh− lµ bÊt kú mét øng lùc nµo t¸c ®éng lªn nã còng cã xu h−íng gia t¨ng ®−êng kÝnh cña quü ®¹o h¹t, tøc lµ gia t¨ng ®é cao sãng. Hino (1966) liªn kÕt c¸c ph−¬ng tr×nh cña Phillips vµ Miles mµ kh«ng dïng mét yÕu tè thùc nghiÖm nµo. ¤ng ®· chøng minh r»ng ë tr¹ng th¸i FAS, ®ãng gãp cña ¸p suÊt trong øng lùc toµn phÇn ®¹t tíi 100%, trong lóc t¹i ®Çu ®ãn giã cña ®µ, ®ãng gãp nµy chØ lµ 50%. §iÒu nµy cã thÓ hiÓu ®−îc lµ v× ®é ghå ghÒ cña bÒ mÆt n−íc t¨ng lªn däc theo ®µ, vµ nh− vËy cho phÐp giã t¸c ®éng tèt h¬n tíi sãng. Tr¹ng th¸i æn ®Þnh sÏ ®¹t tíi khi mµ n¨ng l−îng hÊp thô ®−îc tõ giã ®−îc tiªu t¸n bëi sãng vì, rèi, nhiÒu hiÖu øng kh¸c vµ dßng ch¶y giã. Sãng vì lµ mét phÇn rÊt quan träng cña qu¸ tr×nh t¹o sãng mµ nhiÒu nhµ nghiªn cøu cho lµ mét c¬ chÕ tiªu t¸n n¨ng l−îng. Tuy nhiªn, khi mµ sãng vì, nh− ®· chØ ra trªn h×nh 5.3, ®éng n¨ng cã thÓ ®−îc chuyÓn ®æi sang chuyÓn ®éng quü ®¹o cña c¸c h¹t n−íc mÆt. Qu¸ tr×nh vì trªn ®Ønh cña c¸c sãng dµi h¬n cã thÓ ®−îc gia t¨ng nhê tèc ®é giã. Tuy nhiªn, khi mµ tèc ®é lan truyÒn cña c¸c sãng dµi nµy tiÖm cËn tíi vËn tèc giã, (C/U = 1.0), qu¸ tr×nh nµy suy gi¶m vµ do vËy kÕt thóc qu¸ tr×nh gia t¨ng n¨ng l−îng. Longuet-Higgins (1969) ®· ®−a ra c¬ së lý thuyÕt cho qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi n¨ng l−îng tõ c¸c sãng ng¾n h¬n tíi c¸c sãng dµi h¬n. ¤ng ph¸t biÓu r»ng "Khi mµ c¸c sãng ng¾n suy gi¶m nhanh chãng v× buéc ph¶i vì trªn mÆt tr−íc cña c¸c sãng dµi, n¨ng l−îng cña c¸c sãng dµi ®−îc gia t¨ng nhanh chãng. C¸c kÕt qu¶ tÝnh to¸n cho thÊy r»ng c¬ chÕ nµy cã kh¶ n¨ng truyÒn n¨ng l−îng cho sãng biÓn víi mét tèc ®é quan tr¾c ®−îc." t¨ng theo hµm mò t¨ng theo quy luËt tuyÕn tÝnh Khu vùc tû lÖ víi n¨ng l−îng trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch bÒ mÆt ®¹i d−¬ng sãng vì vßng/gi©y H×nh 5.4 Phæ n¨ng l−îng ®Æc tr−ng cho sãng ®¹i d−¬ng Chuçi sè liÖu ®o ®¹c sãng t¹i mét sè ®iÓm trong ®¹i d−¬ng cã thÓ ®−îc ph©n tÝch ®Ó cho ta n¨ng l−îng cña c¸c thµnh phÇn theo tÇn sè (f). Ph©n bè n¨ng l−îng theo tÇn sè nµy cã thÓ ®−îc vÏ thµnh ®å thÞ, nh− ®å thÞ trªn h×nh 5.4, mµ ë ®ã n¨ng l−îng ®−îc ®o b»ng b×nh ph−¬ng biªn ®é cña mçi sãng thµnh phÇn víi tÇn sè f. 56 5.1.3 Sãng giã vµ sãng lõng NÕu nh− sãng vÉn ®ang ®−îc t¹o thµnh vµ duy tr× nhê giã, sãng ®−îc gäi lµ sãng giã. Sãng ®· rêi khái khu vùc t¹o sãng vµ ph©n t¸n trªn biÓn ®−îc gäi lµ sãng lõng. Mçi lo¹i sãng cã c¸c tÝnh chÊt riªng biÖt vµ ¶nh h−ëng kh¸c nhau tíi ®éng lùc häc ven bê. Sãng giã: C¸c dao ®éng cña bÒ mÆt n−íc lµ rÊt phøc t¹p, bao gåm c¸c sãng cã b−íc sãng vµ ®é cao kh¸c nhau, lan truyÒn theo c¸c h−íng kh¸c nhau. V× vËy, qu¸ tr×nh nµy t¹o ra c¸c sãng chÝnh cã ®é dèc lín, vµ chóng lµm cho c¸c sãng nhá vì ra trªn mÆt cña chóng. §iÒu nµy lµm cho c¸c sãng dèc h¬n trë thµnh bÊt ®èi xøng vµ dèc h¬n ë mÆt tr−íc. C¸c ®Æc tr−ng nµy lµm cho sãng giã dÔ dµng bÞ vì vµ nh− vËy nh÷ng vïng n−íc n«ng hay dßng ch¶y ng−îc dÔ dµng tiªu t¸n nh÷ng sãng nµy. B¶n chÊt ®a h−íng cña sãng giã ®−îc vÏ trªn h×nh 5.5, víi c¸c sãng ë ®Çu giã chñ yÕu lµ c¸c sãng ng¾n vµ lan truyÒn theo h−íng giã. TiÕn thªm vÒ phÝa cuèi giã ta thÊy r»ng c¸c sãng lín h¬n vµ dµi h¬n cã xu h−íng lan truyÒn theo h−íng giã h¬n, nh−ng kh«ng ph¶i hoµn toµn nh− vËy. §iÒu nµy mang l¹i tÇm quan träng cña chiÒu réng ®µ trong qu¸ tr×nh t¹o sãng, bëi v× c¸c sãng ng¾n lan truyÒn theo mét h−íng xiªn víi h−íng giã cÇn ph¶i ®¹t tíi sù bÊt æn ®Þnh vµ vì ®Ó n¨ng l−îng cña chóng biÕn thµnh n¨ng l−îng cña c¸c sãng dµi h¬n. Mét ®µ rÊt hÑp sÏ kh«ng cho phÐp ®iÒu nµy x¶y ra, lo¹i trõ trong m« h×nh m¸ng sãng hay vùc s©u gÇn cöa s«ng khi mµ ph¶n x¹ sãng x¶y ra. S¬ ®å ph©n bè n¨ng l−îng theo h−íng cña sãng ®−îc vÏ trªn h×nh 5.6, víi c¸c ®−êng trung b×nh vµ ¸p dông riªng rÏ cho c¸c sãng ng¾n vµ dµi. Nh− ta ®· thÊy, mét phÇn n¨ng l−îng ®−îc vËn chuyÓn gÇn nh− lµ theo c¸c h−íng vu«ng gãc víi h−íng vector giã c¶ hai bªn. θ2cos θ4cos ChiÒu dµi ®µ ChiÒu réng ®µ H−íng giã H×nh 5.5 D¹ng ®Ønh ®Æc tr−ng cña sãng däc theo ®µ (Theo Silvester vµ Hsu, 1997) 57 Sãng ng¾n nhÊt Trung b×nh Trung b×nh Sãng dµi nhÊt Gãc t¹o thµnh víi h−íng giã trung b×nh N¨ng l−îng sãng t−¬ng ®èi H×nh 5.6 Ph©n bè n¨ng l−îng theo h−íng trong c¸c sãng cã chu kú kh¸c nhau trong ®iÒu kiÖn giã ®Æc biÖt (Theo Silvester vµ Hsu, 1997) Sãng lõng: C¸c sãng cã mét chu kú nµo ®ã trong ®µ sÏ cã mét h−íng ph¸t triÓn tèi −u, nh− ta thÊy trªn h×nh 5.4. Mét khi ®· ®−îc t¹o thµnh, c¸c sãng nµy sÏ lan truyÒn theo h−íng cho tr−íc vµ ®i ra khái miÒn giã lín hay b·o. C¸c sãng nµy ®−îc gäi lµ sãng lõng vµ lan truyÒn qua mét kho¶ng c¸ch rÊt dµi, thËm chÝ lµ v−ît ®¹i d−¬ng. Trong miÒn cuèi giã hay miÒn ph©n t¸n, nh− thÊy trªn h×nh 5.6, c¸c sãng ph©n t¸n theo h×nh trßn vµ theo c¸c tia tõ cuèi cña ®µ. Ph¹m vi cña ®Ønh sãng Vïng tiªu t¸n §é réng cña n¨ng l−îng sãng Phæ tån t¹i trong cïng thêi gian H−íng giã Tho¸t ra Ph¹m vi cña h−íng sãng lõng H×nh 5.8 Phæ sãng vµ sù lan truyÒn sãng trong vïng ph©n t¸n (Theo Silvester vµ Hsu, 1997) 58 PhÇn lín n¨ng l−îng sãng tËp trung vµo kho¶ng 30o xung quanh vector tèc ®é giã. PhÇn cña n¨ng l−îng FAS lan truyÒn tíi bÊt cø ®iÓm nµo cuèi giã ®−îc quyÕt ®Þnh bëi gãc t¹o bëi hai ®−êng th¼ng nèi hai biªn giíi cña ®µ tíi ®iÓm ®ã. §iÓm ®ã cµng ë xa th× gãc cµng nhá vµ cµng Ýt n¨ng l−îng tõ vïng giã m¹nh ®−îc lan truyÒn tíi. Nh− vËy, chiÒu réng cña ®µ cã tÇm quan träng rÊt lín ®èi víi kÝch th−íc cña c¸c sãng lõng trong vïng ph©n t¸n, hay ®«i khi ®−îc gäi lµ vïng suy gi¶m, bëi v× n¨ng l−îng cña sãng kh«ng bÞ tiªu t¸n mµ chØ bÞ ph©n t¸n réng ra. Kho¶ng c¸ch cµng lín th× cµng Ýt sãng cã thÓ t−¬ng t¸c, vµ nh− vËy lµ ®é cao sãng cµng gi¶m. Sãng trong ph¹m vi ®µ cã thÓ æn ®Þnh trong mét kho¶ng thêi gian nµo ®ã sau mét kho¶ng thêi gian æn ®Þnh t¹i mét ®iÓm cho tr−íc. Tuy nhiªn, trong miÒn ph©n t¸n sãng lõng sÏ thay ®æi liªn tôc bëi v× c¸c sãng dµi h¬n sÏ tíi mét ®iÓm nµo ®ã tr−íc, sau ®ã lµ c¸c sãng cã chu kú trung b×nh víi ®é cao lín h¬n, vµ sau cïng lµ c¸c sãng nhá víi chu kú ng¾n nÕu nh− chóng cã thÓ tíi ®iÓm ®ã. §iÒu nµy ®−îc biÓu thÞ b»ng phæ sãng t¹i c¸c ®iÓm kh¸c nhau trong ph¹m vi miÒn ph©n t¸n nh− trªn h×nh 5.8. PhÇn diÖn tÝch phÝa bªn d−íi ®−êng cong phæ diÔn t¶ ®é cao sãng thèng kª , hay ®é cao trung b×nh cña 1 phÇn 3 sè sãng lín nhÊt (th−êng ®−îc xem lµ ®é cao sãng cã nghÜa), th−êng ®−îc dïng trong thiÕt kÕ kü thuËt. Trong vïng tam gi¸c, l©n cËn phÇn cuèi giã cña ®µ, tÊt c¶ c¸c sãng thµnh phÇn chuyÓn ®éng ®ång thêi vµ nh− vËy d¹ng bÒ mÆt biÓn còng phøc t¹p y nh− ë trong ®µ, trõ viÖc sãng kh«ng bÞ vì. 3/1H ®−êng ®i cña hoµn l−u lôc ®Þa sãng lõng lín sãng lõng nhá H×nh 5.9 Quü ®¹o cña c¸c c¬n b·o trong kho¶ng 40-60o ®é vÜ (Davies, 1964) Mét ®Æc ®iÓm n÷a cña sãng lõng lµ tÝnh bÊt biÕn cña h−íng sãng t¹i c¸c ®iÓm kh¸c nhau ë trªn bê. MÆc dï ®µ sãng cã thÓ tr¶i réng theo mét vÜ ®é, c¸c sãng lõng xuÊt hiÖn tõ vïng nµy tËp trung trong mét d¶i h−íng hÑp, ®Æc biÖt lµ khi chóng bÞ khóc x¹ qua mét thÒm lôc ®Þa n«ng tr−íc khi vµo tíi ®−êng bê. Nh− ta ®· thÊy trªn h×nh 5.8, c¸c sãng ®i qua mét ®iÓm c¸ch xa ®µ sãng cã h−íng rÊt gÇn nhau. ThËm chÝ nÕu nh− ®µ sãng dÞch chuyÓn sang bªn mét chót, 59 c¸c sãng xuÊt hiÖn tõ ®µ vÒ c¬ b¶n lµ cã cïng h−íng. Mét ®Æc ®iÓm quan träng cña sãng b·o trªn ®¹i d−¬ng lµ chóng ®−îc g©y ra bëi c¸c c¬n b·o di chuyÓn tõ t©y sang ®«ng gi÷a c¸c vÜ ®é 40o tíi 60o ë c¶ hai b¸n cÇu, nh− chØ ra trªn H×nh 5.9 (Davies 1964). Quü ®¹o cña c¸c c¬n b·o dao ®éng tõ b¾c tíi nam theo mïa. Mét sè c¸c c¬n b·o thËm chÝ v−ît qua vÜ tuyÕn 30o trong mét kho¶ng thêi gian ng¾n. Nh− ta ®· thÊy trong hoµn l−u giã t¹i mçi b¸n cÇu, c¸c sãng b·o m¹nh nhÊt, vµ nh− vËy lµ c¸c sãng lõng chÝnh, lan truyÒn tõ h−íng ®«ng tíi xÝch ®¹o. Do vËy bê t©y cña c¸c lôc ®Þa lu«n tiÕp nhËn c¸c sãng lõng tõ h−íng ®ã. ë c¸c bê ®«ng sãng lõng tíi tõ phÇn ®u«i c¸c c¬n b·o di chuyÓn tõ bê ra kh¬i. Tr−êng sãng ë ®©y ®−îc bæ sung bëi c¸c sãng lõng vµ sãng b·o gi÷a c¸c vÜ ®é 10o vµ 25o t¹i c¶ hai b¸n cÇu. C¸c sãng nµy cã xu h−íng lan truyÒn vÒ phÝa t©y vµ ®i khái ®−êng xÝch ®¹o. V× vËy, chÕ ®é sãng t¹i c¸c bê phÝa ®«ng vµ phÝa t©y lôc ®Þa cã thÓ kh¸c nhau mét c¸ch ®¸ng kÓ. ThËm chÝ t¹i vÞ trÝ mµ t©m b·o ë gÇn víi mét bê biÓn tr−íc khi v−ît qua nã, c¸c sãng lõng sÏ tËp trung vµo mét d¶i hÑp trong lóc c¸c sãng b·o t¹i n−íc s©u cã thÓ tr¶i ra mét d¶i rÊt réng, nh− chØ ra trªn h×nh 5.10. b·o m¹nh sãng yÕu sãng lõng yÕu sãng lõng Chó ý m¹nh h H×nh 5. Sãng tíi tõ c¸c c¬n b·o ë gÇn mét bê biÓn 60 C¸c sãng lõng cã ®é cao nhá so víi b−íc sãng, hay lµ ®é dèc cña chóng (H/L) lµ nhá. Do ®ã chóng cã d¹ng h×nh sin vµ rÊt bÒn v÷ng. Khi mµ chóng v−ît qua ®¹i d−¬ng, quü ®¹o chuyÓn ®éng cña c¸c h¹t n−íc kh«ng ®¹t tíi ®¸y vµ do vËy chóng mÊt rÊt Ýt n¨ng l−îng. Mét ®Æc tÝnh kh¸c cña sãng lõng lµ chóng cã kho¶ng thêi gian tån t¹i dµi h¬n. CÇn mét kho¶ng thêi gian dµi h¬n cho c¸c sãng cã chu kú kh¸c nhau ®i qua mét ®iÓm c¸ch xa ®µ h¬n lµ thêi gian chóng tån t¹i trong ph¹m vi ®µ. Snodgrass vµ nh÷ng ng−êi kh¸c (1966) ghi sãng t¹i n¨m ®iÓm c¾t ngang Th¸i B×nh D−¬ng tõ vïng “biÓn ®éng 40” (40, 50o S) tíi Alaska. Hä thÊy r»ng: “Cø mét hay hai tuÇn l¹i thÊy mét chuçi sãng liªn quan tíi mét c¬n b·o lín ë nam b¸n cÇu, g©y ra mét “sù kiÖn” ®¸ng kÓ, mµ cã thÓ t×m ®−îc dÊu vÕt qua toµn bé ®¹i d−¬ng.” C¸c sãng lõng bÞ suy gi¶m rÊt Ýt khi lan truyÒn ra khái vïng mµ chóng ®−îc t¹o ra. Qu¸ tr×nh suy gi¶m m¹nh mÏ nhÊt x¶y ra víi c¸c thµnh phÇn cã chu kú nhá lµ do chóng ph©n t¸n t¹i c¸c gãc lín ®èi víi h−íng giã. 5.2 M« t¶ sãng giã ( )tζMÆt n−íc biÓn Thêi gian H×nh 5.11 MÆt n−íc biÓn nh− lµ mét hµm cña thêi gian trong c¬n b·o gÇn Petten, Hµ lan, c¸ch bê 3500 m, ngµy 1 th¸ng 1 n¨m 1995 (Holthuijsen vµ Battjes, 2002). B−íc ®Çu tiªn cña viÖc m« t¶ sãng giã lµ xem xÐt chuyÓn ®éng th¼ng ®øng cña bÒ mÆt n−íc t¹i mét vÞ trÝ nµo ®ã trªn mÆt biÓn. Khi ®ã, ta sÏ thÊy lµ sãng giã ®−îc biÓu thÞ b»ng mét hµm kh¸ ngÉu nhiªn phô thuéc thêi gian. Cã thÓ biÓu thÞ sù biÕn ®æi kh«ng gian cña bÒ mÆt n−íc khi cã sãng b»ng c¸ch xem r»ng cã sù t−¬ng tù gi÷a biÕn ®æi kh«ng gian vµ biÕn ®æi thêi gian cña mÆt n−íc. MÆt n−íc khi cã sãng giã, biÓu thÞ b»ng ( )tζ th−êng lµ kh¸ hçn lo¹n vµ kh«ng cho phÐp 61 m« t¶ nã b»ng mét ph−¬ng ph¸p x¸c ®Þnh. Nãi chung, kh«ng thÓ dù b¸o ®−îc ( )tζ v× nã lµ mét hµm ngÉu nhiªn cña thêi gian. H·y xem xÐt mét kho¶ng thêi gian D ®ñ ng¾n ®Ó cã thÓ coi c¸c ®iÒu kiÖn sãng lµ dõng, nh−ng ®ñ dµi ®Ó cã thÓ lÊy ®−îc c¸c gi¸ trÞ trung b×nh cã ý nghÜa. §èi víi c¸c quan tr¾c trªn biÓn, kho¶ng thêi gian nµy th−êng ®−îc lÊy lµ 15-30 phót. Gi¸ trÞ trung b×nh cña ( )tζ ®−îc gi¶ thiÕt lµ b»ng kh«ng. Mét ®o¹n b¨ng ghi sãng trong mét c¬n b·o thùc nh− ®· tr×nh bµy ë trªn ®−îc cho trªn H×nh 5.11. H×nh 5.12 §Þnh nghÜa mét sãng b»ng c¸c ph−¬ng ph¸p c¾t ®−êng kh«ng tõ d−íi lªn vµ c¾t ®−êng kh«ng tõ trªn xuèng (Theo Holthuijsen vµ Battjes, 2002) Cho dï mét ng−êi quan tr¾c sãng nghiÖp d− ®Õn thÕ nµo ch¨ng n÷a, hä còng cã xu h−íng chó ý vµo c¸c sãng lín. Nh÷ng quan tr¾c viªn ®· ®−îc ®µo t¹o còng lµm nh− thÕ. ThÝ dô, c¸c quan tr¾c sãng b»ng m¾t tõ c¸c tµu ®−îc b¸o c¸o h»ng ngµy cho m¹ng l−íi cña Tæ chøc KhÝ t−îng ThÕ giíi (WMO). C¸c ®¸nh gi¸ nµy lµ dùa trªn c¸c h−íng dÉn cña WMO r»ng c¸c ®¸nh gi¸ b»ng m¾t cÇn dùa trªn ®é cao vµ chu kú trung b×nh cña 15 tíi 20 sãng lín nhÊt trong mét lo¹t nhãm sãng. C¸c ®Æc tr−ng sãng trung b×nh ®−îc gäi lµ ®é cao vµ chu kú sãng cã nghÜa, ký MÆt n−íc biÓn MÆt n−íc biÓn ®−ê